PRIMS Full-text transcription (HTML)

Den Engelſchen SCHOOL-MEESTER. &c.

The Engliſh SCHOLE-MASTER. &c.

〈1 page duplicate〉
〈1 page duplicate〉

The Engliſh SCHOLE-MASTER OR Certaine rules and helpes, whereby the natives of the Netherlandes, may bee, in a ſhort time, taught to read, underſtand, and ſpeake, the Engliſh tongue.

By the helpe whereof, the Engliſh alſo may be better inſtructed in the knowledge of the Dutch tongue, than by any voca­bulars, or other Dutch and Engliſh books, which hitherto they have had, for that purpoſe.

AMSTERDAM.

Printed in the Year 1646.

Den Engelſchen SCHOOL-MEESTER: ofte Eenighe regulen / en behulpſelen / waer door d'ingeborene Nederlan­ders / in een corten tydt / geleert kon­nen worden d'Engelſe taele / te leſen verſtaen / ende ſpreken.

Waer door d'Enghelſchen oock beter geleert mogen worden / inde kenniſſe van de Neder-duytſche taele / als door eenige Vocabula­ren of andere duitſche en En­gelſche boecken / dieſe tot noch toe tot dien eynde oyt ge­hadt hebben.

TOT AMSTERDAM, Gedruckt in 't Iaer 1646.

To the true naturall inhabitants, and all lovers of the peace and proſperity of the united provinces of the Ne­therlands, health, wealth, and happines.

Worthy & welbeloved,

COnſidering the mutuall rela­tion which is and hath bin for manie years paſt, be­tween the Engliſh nation on the one ſide, & the States and people of theſe Netherlands on the other, both in reſpect of their Reli­gion, neighborly affection, and the traffique or Commerce which they bave had and doe yet hold with one another, by reaſon whereof many of the Engliſh na­tion are permitted to inhabite in theſe pares, & many Netherlan­ders in England; which mutuall relation hath bin of late confir­med and made more ſure (as we hope) by the marriage of the eldeſt ſon of his highnes Frederick Hen­ry by the grace of God Prince of Orange &c with the eldeſt daugh­ter of our Soveraigne Charles by ye grace of God King of England and ſeing it is very neceſſary and profitable for the up­holding of this union, that either of theſe nations bee inſtructed in the others language, that when they come to build togither they may not fall into confuſion through not underſtanding each others ſpeech, whereby offences may come, and their mutuall Concord and union be diſturbed; & having obſerved a great deſire in many ſtudents in theſe Coun­tries, to make uſe of all ſuch helpes as our Engliſh tongue doth afford them for to further their ſtudies and imployments, which they cannot doe without under­ſtanding our tongue; & having ſeen by occaſion of myne owne imployments, that there are di­vers wayes and means wherby we that are of the Engliſh na­tion & inhabiting theſe Countries may further and helpe our ſelves in attayning to the knowledge and ſpeech of the Dutch tongue, with leſſe trouble than the Ne­therlanders can the underſtan­ding and ſpeech of our tongue: I have at length attempted (be­ing moved partly by the deſires of many perſons of quality to learn our Engliſh tongue, who have bin therein much procra­ſtinated by the want of ſome Dictionary, Grammar, or (at leaſt) ſome rudiments to help them; and partly by the ear­neſt provocations of ſome whom I have my ſelfe inſtruct­ed therein upon their un­derſtanding the method which I obſerved in teaching them) to ſet downe ſome rules and di­rections, by the diligent ob­ſervation whereof a Netherlan­der may, in a ſhort time and with little charge, attaine to the true reading and pronun­tiation, and benefit himſelf much in the underſtanding and ſpea­king of the Engliſh tongue. The which I tender to you in this enſueing frame and modell, as a token of my thankfulnes for the friendſhip and priviledges, whch I and other of my Countrymen enjoy in theſe lands. For which we are alſo bound alwajes by our prayers to ſeek the good of this Country, and in any thing we can to doe you ſer­vice.

I dare not ſpeake any thing, in praiſe of the work, leaſt it ſhould not prove as it ſeemeth; but ſhall leave it to the tryall of thoſe who ſhall make uſe of it: whereby if any receave profit or furtherance, I have the reward which I expected for my labour.

But if any more ſkilfull Ma­ſters ſhall diſlike it, I ſhall leave it to them to amend it; and only make this for myne Apologie, that this is the firſt attempt which I have made in this kind; neither have I ever ſeen any grounds to the like purpoſe, from which I might receave any furtherance or helpe herein; and myne other more wight occaſions permit me not be ſo exact herein as otherwiſe probably I ſhould have bin, & it is a more facilthing to eſpye fa•••in a building, than at firſt to coutrive the ſaotick.

It is long ſince I was firſt urged hereunto, but I have hitherto expected, that ſome more able would before this have prevented me of this labour by their more fruitfull obſervations. But ſeing ſuch is not yet come to light, you have here this meane piece in the meane time to exerciſe your ſelves upon which I commend to your diligent and careful uſe and the bleſſing of Almighty God, whom I beſeech long to continue the union and peace of theſe united provinces and our King­dome of great Brittaine both in and among themſelves and one toward another; and make them workers to hither in the uphol­ding of the Goſpell of our Lord Ieſus Chriſt, and deſtruction of that Abaddon or Apollyon i. e deſtroyer (I mean the man of ſin) to the prais of his owne moſt glorious name, and comfort of his elect, Amen.

Aen de Trouwe na­turlijcke ingeſete­nen, en aen alle Lief­hebbers der vrede en voorſpoet der Geu­nierde Nederlantſche Provintien (wenſche ick) heyl, voorſpoet, en geluck-ſalicheyt.

Waerde en ſeer beminde.

ODerleggende d'eenpaeri­ge dependentie die tegen­woordich is / en voor vee­le jaren herwarts gheweeſt is / tuſſchen de Engelſche natie ter eenre / en de Staten nevens d'onderdanen deſer Nederlan­den ter andere ſijden / beyde in 't regard van hare Religie / gebeurlijcke affectie / en traffi­que dieſe gehadt hebben / en noch tuſſchen malckanderen onderhouden / waer door veele van d'Engelſche natie toegela­ten worden hier te moghen woonen / en veele Nederlan­ders in Engelandt; welcke eenpaerighe dependentie (ghe­lijck wy verhoopen) onlangs beveſticht en ſekerder ghe­maeckt is door 't huwelijck tuſſchen d'outſte Soone van ſij­ne Hoogherdt Frederick Hen­drick door Godes genade Prins van Orange &c / met de out­ſie Dochter van onſen Sove­rain Charles door Godes ghe­nade Coninc van Engelant En terwijl het hoochnoodich en profitabel is om deſe unie te onderhouden dat yder van deſe Natien onderricht werden in haere reſpectijve taelen / op datſe met malckanderen tim­merende niet in verwerringhe komen te vervallen door het niet verſtaen van elckanders ſpraecke / waer door ergerniſſen mochten komen te ontſlaen / en d'eenpaerige eendracht. en unie gheſicort worden; Oock in veele Studenten in deſe Con­trehen een groote begheerte gemerckt hebbende / om alle behulp middelen te gebruycken die onſe Engelſche Taele haer meede deelen om haere ſtudien en beroepinghen te voorderen / 't welck ſy niet konnen doen ſonder onſe Taele te verſtaen; oock door occaſie van mijn ey­gen affairen geſien hebbende / datter verſcheyden weghen en middelen zijn / waer door wy die van de Engelſche natie zijn en in deſe Landen woonachtich / ons ſelven met minder moyte konnen voorderen en helpen in 't verkrijgen vande knniſſe en ſpraeke vande Nederlandſe taele / als de Nederlanders het verſtaen en ſpreken van onſe taele: Heb ick naer lang wachten (daer toe verſocht zijnde eenſdeels door veele ge­qualificeerde perſoonen begee­rich zijnde onſe Engelſche taele te leeren die daer ſeer in ver­achtert ſijn door het ghebreck van een Dictionaris / Gram­matica / ofte ten minſten d'eer­ſte beginſelen om haer te hel­pen; en ten deele door de ern­ſtighe aenportinghe van ſom­mighe die ick ſelfs daer in on­derweſen hebbe / wien de me­thoods die ick ghebruyckte om haer te leeren aenmerckte) onderwonden eenighe regulen en aenwyſinghen te ſtellen / door het naetſtich obſerveren van de welcke / ſal een Neder­lander in een korton tijdt en met wenich koſten / verkrijgen het weleſn en pronunceren / en hem in 't verſtaen en ſpre­ken van d'Engelſche taele veele profteren. Het welcke ick u. l. op de volgende manie­re en fatſoen voordraeghe / als een tecken mijner danckbaer­het wegens de vriendtſchap en privilegien diick en andere mijner Lanſlieden in deſe lan­den beſitten. Waervoor wy oock altijdt ſchuldich zijn door onſe gebeden het voorſpoet de­ſer landen te verſoecken / en u. l. in alles naer vermoghen te dienen.

Tot lof van dit werck en derf ick niet ſegghen / of het anders bevonden mochte wer­den als het ſchijnt te weſen; maer ſal 't die geene la'en oor­delen die 't ſelve ghebruycken fulen: waer door indien ye­mandt profijt ofte voorde uyt ſchept / verkrijge ick ſoo veele loons als ick weghens mijnen arbeyt verwachtende was.

Maer indiender eenige Mee­ſters van meerder verſtandt waren die 't ſelvige miſhagen / geef i••het haer over om te verbeteren; en tot mijn verde­dinge ſegghen dat dit d'eerſte onderwindinghe is die ick in dierghelijcke dinghen ghedaen hebbe; oock en heb ick noyt diergelijcke grondt regulen tot dien eynde geſien / waer uyt ick eenigh voordeel ofte behulp tot dit werck konde ſcheppen; oock en Heen mijn andere ghewichtighet affaren niet toe / dt ick hier ſo punc­tueel in kan weſen als ick an­ders onghetwijffelt ſoude ghe­weeſt hebben / en 't is veel ghemackelijcker de fauten te vinden die in't timmeragie be­gaen zijn / als het ſelfde in 't eeeen wel ie fabriceren.

'Tis nu een iange tijt gele­den dat ick hier eerſt tor ver­ſocht worde / maer tot nu heb­be ick gewacht op dat een an­der die beter begaeft is my met haere profijtelijcker aen­merckinghen ſoude voorghe­komen hebben. Maer alſoo ſulcx noch niet voor den dach ghekomen is / hebt ghy hier dit ghemeen ſtuck wercks waerin u. l. ſich ondertuſchen kan exerceſeren. Het welcke ick recommandere tot uwen naerſtich en ſorghvuldich ghe­bruyck en de ſegen des Almach­tigen Godts / die ick bidde de eendracht en vreede tuſſchen deſe Geunieerde provintien en onſe Coninckrijck van groot Butagnien in en onder malc­kander en tuſchen den een en den ander lang te willen con­tinueren; en haer mede werc­kers maecken in't beſchermen des Evangelie onſes Heeren Ieſu Chriſti / ende verwoe­ſtinghe van dien Abaddon of Apollyon i. e den verwoeſier (ick meyne de menſche der ſon­de) tot prijs ſijner heerlicker naeme / en trooſt ſijner uyt­verkorene. Amen.

1

Regelen tot onderwijſinghe Van de ENGELSCHE TAELE. by een geſtelt tot dienſte der ghener, die luſt ende begheerte tot de kenniſſe der ſelve hebben.

Den Inhout van't Werck.

MYn voornemen en is riet / om een volko••n Grammatica van de Engelſche tale te ma­ken / ende daerom heb ick vele obſervatien (die ick aenghemerckt hebbe) meoorda••i overgheſlahen: maer alleenlijck den leegierighen ſoo vele noodwendighe reghe••voor te ſtellen / als moghen ghenoeth〈◊〉haer tot het rechte ſpreken en ver••••van de ſelve taele te leyden. A'le 't welcke ick hier ſiellen ſa onder deſe twee Gramaticale hooft-ſlucken / Etymologie enve Syntaxis.

Waer van den eerſten dient (nae den erghendom ofte bedny­dinghe van dien woort) om recht te ſpreken. Onder de welcke ick alſulcke obſervatien begrijpen fall als dienſich ſijn tot ker­niſſe der namen / ghe uyt / en pronunciatie vande 'eſteren /o­calen / Diphthongen / Syllaben / en vocabulen; mitſgaders de ghedeelten der ſprake met de aenkleven van dien / foo verre als ick in deſe ſake van nooden hebbe / ende niet meer.

Den laetſten dient tot verſtant ende Conſtructie ofte 'tſa­men-ordeninge van 't gene geleſen is ofte ghehoort geſchreven oft gheſproken doer een ander / ende oock tot een oprecht t'ſa­men voeginghe der woorden in eens eyghen ſprake of geſchrifte aen een ander.

Vande Etymologie. Het eerſte Capittel. Vande Letteren en haere verdeelinghe.

VOor eerſt hebben wy aen te mercken de namen der Lette­ren / en hier in accordeert de Engelſche tale met de La­tijnſche2 ende Duytſche / behalven in g, h, i.

De letteren ſijn a, b, c, d, e, f, g, h, i, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, w, x, y, z.

Deſe Letteren ſijn verdeelt in twee ſoorten / vocalen / ende conſonanten / ghelijck in alle andere talen.

Onſe vocalen ſijn defe a, e, i, o, u. van welcke vijve / twee werden dickwils in Conſonanten verandert / namentlijck / i, ende u, ende dan ghemeenlijck anderſints gheſchreven ſijn als I ofte i ende V ofte v. Ende daerom voeghen ſommighe in 't ſchrijven van onſe Letteren deſe by 't Alphabet voor de letter van dien name 't welcke altijdt een vocael is / als j, i, v, u; &c. Deſe vocalen i ende u werden veel tijts in Conſonanten veran­dert wanneer een ander vocael na volget als in.

  • Iames
  • interjection
  • rejoyce
  • Iuniper
  • ſalvation
  • verelie
  • Service
  • vocation
  • advantage.

Alle de Letteren uytghenomen de vocalen / ſijn Conſonan­len / behaven y die de kracht van beyde heeft.

Wat aengaet 't gheluyt van onſe vocalen a, e, i, o, u, al hoe wel ick daer fatſoens halve wat van ſpreken konde: Noch­tans terwijl ick weet dat ſy ſoo veel vant gheluydt der Duytſche vocalen niet en verſcheelen dattet waerdich is het ge moet der 'eer'ingen daer mede te bekommeren; ſal ick hier ſulcr overſlaen / niet twijfelende of ick ſal hier na gelegentheyt hebben ſulcke regulen te ſtellen die alle ſchijnende onder cheyt ſullen wechnemen.

Oock komt de kracht en gheluydt van alle onſe Conſonanten in't Engels / met de Duytſche ende Latijnſche over een / oſte verſcheelen heel wenich behalven deſe navolghende.

aTen eerſten is onſe d ſoo krachtich niet; want de Duytſche 't ſelvighe dickwils prononceren als of het dt was: Maer wy alleenlijck en flechtelijck d.

g & hTen tweeden g ende h vallen oock ſwaer in onſe tale door breemdelinghen gheprononcieert te worden / principaelijck in fommighe woorden: daerom is het hoochnoodich alſmen begint te leeren een School-meeſter ofte vrient te hulp te hebben / om haere tonghe op het rechte gheluydt van deſe letteren te brenghen.

iTen derden al ſtaet onſe i als Conſonant ofte vocael werdt het volkomender uytgeſproken dan de Duytſche ofte Latijnſche tale vereyſcht: 'T welck den ſcholier met weynighe hulp in 't leeren van deſe navolgende Syllaben ende Exempelen / beter ſal verkrijghen; dan met alle de regulen die tot dien eynde ſou­de uytghevonden werden.

yTen vierden heeft y in onſe Engelſche tale altijdt het geluyt van ij in Duytſch / ende ſomtijts bekleedt die de plaetſe van3 een vocael / as in thy, my, may, way; ende ſomtijts van een Conſonant / ghelijck: als in yeild, yoke, yarne, yeſterday, yeare.

Hier is oock aen te mercken / dat in Enghels veel van onſe letteren voor Cijfer ghetal (ghelijck in andere talen) gebruyckt werden / als MDCXLVI &c. veel oock van onſe letteren ſtaen ſomtijts voor heele woorden / waer van de leerling betijts kenniſſe moet hebben / gelijck als ye voor the yt voor that, yu voor thou. Ende wy hebben een ghebruyckelijcke abbreviatie in onſe tale / ghelijck als in 't Latijn / namentlijck & voor and &c voor and ſo forth, ofte and ſo forward. i. e voor that is to ſay, viz voor to wit oft namely. q. d. voor as if he ſhould ſay, ofte as if he would have ſaid, ende veel dierghelijcken / als.

  • Matie voor Majeſtie
  • Hoble voor Honourable
  • Hd voor Honoured
  • Lop voor Lordſhip
  • Rd voor Reverend
  • Sr voor Sir
  • worpll voor Worſhipfull
  • Kt voor Knight
  • Eſqr. voor Eſquire
  • yor voor your
  • or voor our
  • mt voor ment
  • wt ofte wth voor with
  • wc ofte wch voor which
4

Capit. II. Van diphthonghen.

NAdien wy gheſproken hebben van 't gheluyt der vocalen en conſonanten / ſoo komen wy tot de Syllaben / 't welck is 't gelut van een ofte meer letteren. Een Syllabe van een letter is een enckel vocael / die een gheluydt by ſich ſelf heeft. Een Syllabe van verſcheydene Letteren / is ofte een diphthongus / oft een Conſonant Syllabe.

In de Engelſche tale en weten wniet van de diphthonghen ae ende oe, ten ſy in woorden die van de Latijnſche tale geſpro­ten ſijn / ofte in eygentlijcke namen die haer eyghen letteren moeten behouden / als Caeſar, Aeneas, oeconomie, &c. Doch wy hebben in onſe tale menichmaal twee vocalen by malkande­nen die de plaetſe ende geluyt van diphthongen bekleeden / ende moghen alſo genaemt worden. De vertooninghe ende kracht van de welcke den leerlingen in deſe na volghende exempelen ende regulen voor geſelt worden viz.

  • aa als in Baal, Iſaac.
  • ai als in baine, mountaine, faire, deſpaire.
  • au als ſauce, laud, applaud.
  • aw als ſawe, ſtraw, law.
  • ei als ſeize, receive, weight.
  • ey als pr y, valley.
  • eals Iuce, rheume, Euſtace
  • w als Iew, few, new, brew.
  • ou als ounce, mountaine, trouble, bloud, gourd.
  • ow als ſow, Cow.
  • oi als choce, oie, void.
  • ay als joyne, deſtroy, annoy, imploy, boy, joy.

Alle welcke diphthonghen meeſten-deel haer geluydt ghevenhelijck de ſ••ve diphthongen in de Dutſche tale: doch daer ſijn eenighe andere waer op wy acht moeten nemen als na­menlick.

••id welcke meer gheluydt gheeft op de u dan op de i als in deſe woorden te fien is / fruit, ſuite: ende ſomtijdts meer op de i als op de u als in buy, build, Conduit.

ie werdt cock in Enghels eſſen alleens ghepronunceert als in Darts / ſe weten field, vield, ſhield, friend: ten zy dat de••ſie van deſe twee vocaelen de Syllabe doet verdeelen / alsn Ezeki-el, Dani-el, Gabri-el &c, cock ten were deſe iede5 leſte letteren van een woord ſijn / alwaer het gheen diph­thongus is maer preſenteert alleenlijck een vocael ghepro­longeert / als ick u. l. op ſijne bequamer plaetſe ſal te verſtaen gheven.

ea wiens pronuntiatie ghemeenlijck over een komt met ee in Duyts als in.

  • leave
  • increaſe
  • beaſts
  • weare
  • conceave
  • creature
  • beare
  • beneath
  • feare
  • ready
  • weapon
  • ſpeake &c.
  • heaven
  • breaſts

Ten ſy de leſte deſer twee vocalen de Syllabe doet divideeren als in.

  • Cre-ation.
  • Chalde-ans.
  • Cre-at.
  • Idume-a.
  • Cre-atour.

Maer ſomtijts heeft ea 't gheluydt van ie in Duyts als in yeare, heare, appeare; ende ſomwijlen alleenlijck van a als in heart; doch (mijns bedunckens) waer het beter dat de e daer inne ſouden gheluydt worden.

oo wiens pronuntiatie over een komt met oe in duyts / als in foole, ſtoole, poole, moone, good, food.

ee Dit komt oock met de durtſche pronuntiatie van ie over een als in deſe woorden blijckt / wheele, feel, thee, ſee, mee, beer, ſteeple, feed, bleed.

eo heeft 't gheluydt van ie in Duyts / als in people, behalven in eenighe woorden alwaer ſy het diſtinct gheluydt van e ende o hebben doch ſoo volkomelijck niet als wanneer ſy apart ſtaen / als in. Ieopardie, geometrie, George, ende anneer de lefte van de twee de Sillabe divideert als in More-over.

oa wiens gheluydt oock met oo in duyts over-een komt / als in cloath, cloathed, boate, goale, broad, ten zy wanneer die laetſte van deſe twee vocalen de Syllave af-deelt als in Mo-ab, Io-ab,

Maer onder alle onſe diphthonghen ſijnder gheen onſekerder om daer regulen van voor te ſtellen als onſe oe die ſomtijts ghepronuntiert werdt ghelijck oe in duyts als in Shoe, doe, ſhoes &c, Maer meermaels ghelijck oo in duyts als in.

6
  • toe leeſtoo
  • goe leeſgoo
  • foe leeſt foo
  • moe leeſt moo

a wanneer die ghebruyckt werden als een diphthongus / ge­ben alſdan haer gheluydt ghelijck aa als in guard gaard: Maar wanneer u achter g ofte q tot beter klang van deſe letteren komt dan luydt het anderſints / even ghelijck de Duytſchen gemeenlijck deſe woorden pronontiren Gualter, quarrell.

Dit ſelke mach van ue gheſerdt werden / die de kracht van u berlieſt in gueſt geſt: Maer in queſt, guerdor, &c. vereyſcht het de kracht van u.

Niet veel onghelijcker is uo als in quoth: doch deſe diphthon­gus werdt weynich in de Engelſche tale ghebruyckt.

Capit. III. Van Conſonant-Syllaben, ende veel noo­dige obſervatien aengaende het leſen ende 't geluyt der woorden.

EEn Conſonant-Syllabe / is het ghne welcke neffens een vocale ofte diphthongus / een ote meer Conſonanten in ſich heeft / waer van woorden gemaeckt werden; en daer van ſu'len wy nu ſpreken / met 't onderſcheyt der pronuntiatie van dieu / ſoo verre als onſe tale eenigh verſchil niet de Neder­lanſche heeft. By occaſie van dieu ſal ick oock alle ſulcke obſer­vatien inbeeren als tot deſe ſake neodigh fijn / ſo in 't leſen als gheluydt der woorden in onſe tale: waermede ick het eerſte deel van Enghelſche Etymologie eyndighen ſal: waer door het recht leſen ende gheluyt der woorden gheleert wordt.

Maer hier in en kan ick niet verſekeren / dat ick bequame regulen voor fal ſtellen tot onderwijſinghe in elcke fluck die in onſe taele voor ſoude moghen vallen / om dat het ſwaer valt exempelen in andere talen te vinden waer mede men het rechte geluyt van veele Syllaben in de Engelſche tale voorſtellen kan: Even wel hope ick daer ſoo verre in te gaen / datter weynigh dinghen in onſe tale ghevonden ſullen worden verſcheelende van de duytſche maer den leerling ſulcke goede onderwijſinghe daerinne hebben ſal waer door hy mei heel weynighe moeyte tot goede perfectie ſal konnen geraken.

Ende daerom denckt my goed ten eerſten alſulcke exempelen7 voor te ſtellen waerin de pronuntiatie van onſe tale eenighſins ſwaer is: welcke voor eerſt wel gheleert ſijnde / ſal den leer­ling bevinden / dat hy een goeden voortgangh inde pronuntiatie en 't gelut der woorden ghedaen heeft / ende andere dingen ſullen daer door te eerder begrepen ofte verſtaen worden.

  • Ad, ed, id, od, ud.
  • Ag, eg, ig, og, ug.
  • As, es, is, os, us.
  • Ba, be, bi, bo, bu.
  • Ca,*
    *No­ta dat ce en ci ghe­luyt moe­ten wor­den als ſe ſi.
    * ce, ci, co, cu.
  • Fa, fe, fi, fo, fu.
  • Ga, ge, gi, go, gu.
  • Ia, je, ji, jo, ju.
  • Qua, que, qui, quo.
  • Sa, ſe, ſi, ſo, ſu.
  • Bab, beg, big, bog, bug.
  • Dad, ded, did, dod, dud.
  • Dag, deg, dig, dog, dug.
  • Gag, geg, gig, gog, gug.
  • Hag, heg, hig, hog, hug.
  • Iag, jeg, jig, jog, jug.
  • Cha, che, chi, cho, chu.
  • Pha, phe, phi, pho, phu.
  • Sha, ſhe, ſhi, ſho, ſhu.
  • Tha, the, thi, tho, thu.
  • Wha, whe, whi, who;
  • Ath, eth, ith, oth, uth.
  • Atch, etch, itch, otch, utch.
  • Ach, ech, ich, och, uch.
  • Glad, bled, flid, chod, chud.
  • Bad, legge, pigge, log, mug.

Exempelen voor de pronunceeringhe van ch in 't voorſte-deel van een Syliabe. chap, chapple, chamber, Charles, cheſt,ch. cher­rie, chiefe, choſe, churle, children, chide.

ch in't eynde van een Syllabe / als which, watch, ſuch, much, fetch, filch, witch, preach, match, ſtretch, pitch, botch, butcher.

Die voor vremdelingen beyde moeyelijck vallen vermits het ſwaer valt eenighe exempelen in andere talen te vinden tot onderrechtinghe van de rechte pronuntiatie; doch ſommighe ſegghen dat het gheluyt geeft na de Spaenſche: daerom ſal het den leerling profijtelijck zijn eenighe hulpe hier in te ghebruyc­ken / want ſonder goede pronunciatie v••dien kan hy ſwaer­lijck van een Engels-man verſtaen werden.

Maer ch in 't eynde oft in 't begin van een Syllabe in He­breeuſche ende Grieckſche woorden ende eyghen of propere na­men / werden na de Duytſche maniere gepronuncieert / als in Melech, Melchiſadech, Alchymie, Catechiſme.

c Door e ofte i heeft het gheluyt gelijck s,c doch ſeer fijn en ſcherp / als in faced, center, circle: Maer voor a, o, en u heeft altijdt het gheluyt van k, als in came kame / come kome / cun­ning kuuning.

Maer c in 't eynde van een woord met e daer aen volghende heeft het gheluyt van s als te voren gheſeyt is / doch met een fijnder / dunner / en een maniere van ſluytende geluyt / als in place, lice, race, grace, trace, malice, truce, mice, ſurplace, price, ſluce, whence, thence, vice, juſtice.

de in 't eynde van een woord / een ander d daer voor gaende / is een overvloedigh ghebruyck van ſchrijven / 't welcke ons dickwils ontmoet inde Engelſche tale;d de. waer door den leerling8 (hem in ander talen onbekent zijnde) in 't leſen ofte pronuncite­ren deſer tale ſeer verabuſeert kan worden / indien hy van te boren gheen generale reghelen tot ſijnder onderwijſinghe ont­fangen heeft: Daerom moet den leerling hier aen mercken / dat dde in't eynde van een woordt 't ſe van een ofte meer Syl­laben / niet meer kracht en heeft als een enckele d of d alleen / ende mach in't leſen gheen ander gheluydt hebben / als in de volgende exempelen gheſien kan worden.

  • adde leeſt ad
  • gladde leeſt glad
  • fedde leeſt fed
  • bedde leeſt bed
  • padde leeſt pad
  • madde leeſt mad

dgExempelen voor de pronunciatie van dg.

  • edge
  • judgement
  • Sedge
  • Silvedge
  • knowledge
  • Hedge-hog

ee in 't eynde van een Syllabe / een enkel Conſonant vol­gende / indien daer een ander vocael in de ſelve Syllabe voor is / 't ſy in't eynde of int midden van een woordt / werdt met ſijn eyghen krachtigh gheluydt niet / gheprononceert / maer dient alleenlijck ſomtijdts tot de verlenginghe der Syllabe / als in deſe exempelen blijckt beſide, before, life, wife, wiſe, attire, haire, ſafety, abode, whereof. d'welcke gheleſen moet wor­den als of ſy aldus in duytſch gheſchreven waren / namentlijck beſijd / befoor / lijf / wijf / wijs / attijr / hayr / ſaafty / abood / wheerof.

Ende ſomtijdt ſtreckt het weynigh ofte niet tot prolongaie / tot kenniſſe van w•••ken onderſcheydt den leerling door prack­tijcke ofte oeffeninghe haeſt ſal konnen gheraken.

  • ſawe leeſt Saw
  • Iewe leeſt Iew
  • dombe leeſt domb
  • performe leeſt perform
  • owne leeſt own
  • ſerve leeſt ſerv
  • meane leeſt mean
  • moone leeſt moon

Behalven in eenige eygen of propere namen / ofte woorden die haren oorſpronck van andere talen hebben; alwaerin 't eynde van een woordt ſijnen gheluydt vereyſcht / als in Penelope, Epitome &c

ffeffe in't eynde van een woord / heeft ghemeenlijck niet meer kracht noch geluyt als van een enckele f, daeromme iſſet oock een onnodigh ghebruyck in onſe tale / als van dde te voren gheſeyt is ghelijck als voor.

9
  • Scoffe leeſt Scof
  • chaffe leeſt chaf
  • ſtaffe leeſt ſtaf
  • graffe leeſt graf
  • muffe leeſt muf
  • ſtuffe leeſt ſtuf.

Onſe g wert ſomtijdts ghepronuncieert als g in Duytſch / oft g in 't Grieckſch / als in glad, God, governe, Gog,g Magog Galilee, gather.

Somtijts heeft het meer het gheluyt van j Conſonant / ofte nae de maniere van de Franſche tale: als in.

  • geneſis
  • George
  • age
  • marriage
  • generation
  • geographie
  • ſage
  • bondage
  • ingage
  • equipage
  • mortgage
  • lineage
  • heritage
  • ſtrange
  • chaunge
  • Savage
  • prodigeous
  • pigeon
  • beſiege

Aengaende 't gheluydt van welcke letter g, u. l. deſe naevol­ghende regulen tot u. beter onderwijſinge in acht ſult nemen / namentlijck. g voor a, o, oo, u, heeft altijdt ſijn proper of eyghen gheluyt als in Gad, Gamaliel, God, gum, good &c: Maer voor e, i, ofte y, verandert het menichmael in j Conſo­nant / als in gentle, jentle / ginger jinjer / generation jeneration.

De deſtinctie waer van en kan met kenniſſe en ſekerheydt niet geſtelt werden / al hoewel den leerling eenige conceptien vertoont moghen werden op het obſervatie in 't leſen als na­mentlijck ge voor m, of n, of de diphthongus eo, geeft altijdt 't gheluyt van j Conſonant als in gem, gentry, George, leeſt jem / jentry / jeorge. &c.

ge voor d, l, r, s heeft een variabel gheluydt / als in hanged hanged / eſtranged eſtranjed / gelly, jelly / geld geld / ſinger ſinger / danger danjer / rangeſt ranjeſt / ſingeſt ſingeſt / &c.

Maer ge voor t ofte w is altijt eygenſtijck / als in get, gew, gether, &c.

gg by malkander ſtaende met e daer achter / heeft dickwils (jae meeſtendeel) in't leſen niet meer gheluyt en kracht als een enckele g,gge ende ſchijnt een overvloedigh ghebruyck in onſe tale te ſijn gelijck te voren van dde aengemerckt is / als in deſe exem­pelen vertoont wert.

  • egge leeſt eg
  • legge leeſt leg
  • pigge leeſt pig
  • dogge leeſt dog
  • hogge leeſt hog
  • dugge leeſt dug

Voorder is het aen te mercken / dat wanneer g de vocael i volght ende n ofte h in't ſelve woord den g volght / dan heeft de g ſijn eyghentlijcke ende natuerlijck gheluydt ſo niet. gn gh

10

Maer dient alleenlijck tot volkomender en ſtrotklinghender geluyt van de Syllabe als in Signe, raigne, ſighe, right, bright, mighty; welcke na de Duytſche tale gheleſen moghen werden ſijn / rayn / fijh / rijt / brijt / mijty. uytgheſeyt wanneer in een woord van veele Syllaben / de letter n de g volght ende een i vocael achter de n komt / welcke de n van de g voert / a's in Signification, benignity &c. uytghenomen, eenighe weynighe woorden / die het gheluydt van g ende voeren als ghelijck competitoren / als benigne, oppugne, condigne, en dier­ghelijck / welcke met grooter arbedt en morte, ghepronun­ceert werden om dattet woorden ſijn van niet meer dan twee: ſyllaben. h.

Alhoewel dath in onfen alphabet / een ander name heeft / even­wel heeft het 't felve gheluyt in onſe tale als inde Duytſche wanneer die als een enckel Conſonant ſtaet: Maer wanneer die met ofte by andere Conſnanten ghevoeght is / dan valt het de breemdelingen moeyelijcker te pronuncieeren / als hier boven geobſerveert kan werden in de pronunciatie van ch ende hier nae in andere faken bevonden ſal worden.

j. Con­ſon:Exempelen voor de pronunciatie van j Conſonant / Iacob, Iames, Ieſus, Ieremiah, Iohn, Ioſhua, Iuſtice, Ieruſalem, jac­ket, jade, jag, jakes, jam, janiſary, Iaques, jar, joy, juſſle.

Alwaer aenghemerckt moet werden / dat de ghene die onſe g pronunciecren kan wanneer de ſelve van ſijn eygen propere ghelurt degenereert / die kan dan onſe j Conſonant oock pro­nuncieeren: want die twee zijn by ons van een geluyt.

Ende tegenwoordigh kan ick het nerghens naerder by ghe­lijcken als by giin de Franſche tale / hoewel het noch niet volkomelijck over een komt met het gheluydt van onſe j Con­ſonant.

keke achter c wert ſelden in Engels gepronuntieert / en ſchijnt een overvloedighe maniere van ſchrijven te zijn / om het woort volkomender gheluydt te gheven / en tot vercortinghe van den vocael die voor gaet. Daerom wanneer deſe twee conſo­nanten t' ſamen in een Syllabe ſtaen / dan zijn die niet meer in gheluyt dan de enckele k of c als in crack crac / brecke brek, rocke roc / mocke mok / mucke muk.

IeVoorders moet het oock aenghemerckt werden / dat le in het eynde van een woort / en ſomtijls in 't midden / niet gepro­nunticert wert als in andere talen indien een ander Conſonant voor de l gaet: Maer moet dan liever gelijck el gepronuncieert werden / als little, ſtable, people, viſible, bridle, wimble, eagle, troubleſome, nimble, Apoſtle, noble, tabernacle, able, recepticle, circle, &c.

Evenwel en heeft el ſo volkomen geluyt niet als in het woort bell / maer 't gheluyt van e werdt (by maniere van ſpreken) in gheſwolghen / gelijck of het moghelijck waere Bl, cl, dl, fl, gl, pl &c. ſonder e te prononceeren.

11

Alwaer u. l.b menighmael achter m in verſcheydene Engelſche woorden gheſchreven vint as Combe, dobe, wombe,ms tombe en diergelijcke / daer moet u. l. enmercken dat b ſijn volkomen geluyt niet en heeft oock iſſet woort in 't gelut ſo niet als het gheſchreven ſtaet / maer of ghin D••ts wile ſeggen Coom / dom / woom / toem &c. Maer indien b de Sllabe diideert / dan heeftet ſijn ghebruyckelijck ende eyghen gheluyt al fonde m voorgaen; als nom-ber, com-ber, com••nation &c.

Oock wanneer mn t' ſamen in een Syllabe fijn / 'tweck ſelden in onſe taele ghebeurt / dan wert de n nie••tgeſproken als in hymnleeſt hym. mn

Vann in't eynde van een Sylabe met deachter aen daer van mach geſet werden als boven van dde geſet is / nament­lijck dattet een overvloedige maniere van ſchryven is / en heeft maer 't gelut van een enckele n als voor henne, penua, Anne,nne leeſt hen / pen / An.

Van ghelijcken ne achter m in't eynde van een Syllabe / heeft in pronuntialie gheen gheluyt / als in ſolemne leeſt ſolem,mne

Ph 't ſin 't begin ofte eynde van een Syllabe heeft het ghe­luyt van f in Duytſch / als Pharaoh leeft Faraoh / Phaliel Faltiel / Phineas Fineas / Epitaph〈◊〉/ Philip Filip / phleagme Fleam / phlegmatique,ph fleg••〈…〉fanta­ſie / philoſophy filoſofy / blaſphemy blaſfemy /〈◊〉feaſant / Elephant elefant / Orphan orfan / prophet profet / triumph triumf &c.

Somijts hebben wy in woorden van de plurael nomber pp met e,ppe daer achter in 't eynde van een Syllabe 't welck niet anders uytgeſproken wert als ps, dan foo ick meene een cor­ruptie in onſe ſchrijven is / als / trappes, whippes, ſhippes: leeſt traps / whips / ſhips.

Voorder ſtaet het aen te mercken dat in de Engelſe taele wanneer re na een ander r volght / het gheluyt van rniet en heeft:rre Maer ſchijnt een overvloedich gevruyck in onſe taele te zijn 't welck wel na gelaen mochte werden / als ſtarre, ſtarres, jarre, warre, carre, deferre, firre, aboore, curre. d'welcke alſoo wel gheſchreven mochten worden ghelijckſe ghepronun­cieert worden / ſtar / ſtars / jar / war / car / defer / fir / ab­hor / cur.

Exempelen voor de pronuntiatie van i in 't begin van een Syllabe: Safety, ſafe, ſelle, ſiſt, ſolt, ſupper, ſommer, ſome, ſame &c.

Van de s in 't eynde van een Syllabe als / this, kiſſe, thus, nevertheleſſe, tranſgreſſe.

Ende het heeft ſijn geluyt wat fijnder en dunner dan de Ne­derlanders haere s in het woort ſijner pronuncieeren / en by na ghelijck ſy de s in Sacrament uytſpreken.

Doch ſomtijts heeft het de kracht en het gheluydt van z als in deſe woorden / was, is, his, praiſe, glaſe, graſe, greaſe,12 pleaſe, eaſe, peaſe, thoſe, noſe, whoſe, guiſe, wiſe, cheeſe, ſqueeſs, ſeeſe, freeſe, chuſe, looſe, uſe, excuſe: en veele an­dere / 't welck den leerling metter tijt ervaren ſal.

ſſeAenmerckt hier oock dat ſſe in 't eynde van een Sylabe oock dickwils een overvloedighe maniere van ſchrijven in onſe tale is ghelijck ick te vooren van dde hebbe gheſeydt; en heeft niet meer gheluyt als een enckele s ghelijck men door deſe exempe­len ſien kan / Croſſe cros / righteouſneſſe righteouſnes / diſtreſſe diſtres / wilderneſſe wildernes.

ſhExempelen voor de pronuntiaſie van ſh in 't begin van een Syllabe, ſhall, ſhell, ſheaf, ſhift, ſhirt, ſhop, ſhovel, ſhun ſhuffle.

Van ſh in 't eynde van een Syllabe. Marſh, harſh, fiſh diſh, fleſh, laſh, daſh, gaſh, naſh.

esMerckt dat enckel s alſer een e voorgaet in 't eynde van een woordt dat den name van eenigh dingh is / gemeenlijck het teec­ken van't plurael nomber (of getal van veele) is als.

ſing:plur:
partpartes
artartes
widowwidowes
〈◊〉handes
〈◊〉townes
dreamdreames

Ende ſomtijts veroorſaeckt het niet dat woordt tot meerder Syllaben in't plurael als het in't getal van een was / als inde voorgaende exempelen: Maer ſomtijts maeckt het wederom een ander Syllabe als in deſe.

ſing:plur:
forgeforges
placepla-ces
reſemblancereſemblan-ces
CountenanceCountenan-ces
chancechaun-ces
purſe,pur-ſes

Ende veele andere / die door oeffeninghe en obſervatie wel gevonden fullen werden.

thDe pronuntiatie van th in een Syllabe is een van de ſwaerſie dingen (voor een van een ander natie) die in onſe Engelſche taele te vinden is; en daerom heeft den leerling daerinne de grootſte hulp van doen / om 't rechte gheluydt te bekomen / waer toe hem deſe navolgende exempelen dienen ſullen. vir the, thing, thither, there, them, though, thorow, through, fithence, death, hath, faith, ſaith, without, with, within, froth, broth, cloath, both, ſeeth, afforeth, north, ſouth, both, moneth. &c.

13

ti voor een vocael in 't midden of corpus van een woort moet ti gepronuntieert werden ghelijck ſi, als.

  • pronuntiation leeſt pronunſiaſion
  • Congregation leeſt Congregaſion
  • alteration &c, leeſt alteraſion

&c.

v Conſonant heeft in onſe taee gemeenſchap met f,v maer heeft altijt een groover en gemaeckelijcker gheluyt als f waer van de pronuntiatie ſeer wel by de duytſche v vergeleken mach werden inde navolgende woorden / vader / voeren / vier / looven / &c. kan mede door d'oeffeninge van deſe en diergelijcken exempelen gheleert werden vir. live, give, lives, have, gave, twelve, move, grove, above, brave, grave, wives &c.

Alwaer aen te mercken ſtaet / dat wanneer een nomen ſubſtan­tivum met ſe in't getal van een eyndight / ſo maeckt het dickwils 't ghetal van veele door de verandering van f in v als ſing. wife, life, theefe, knife plur: wives, lives theeves, knives &c.

Aenmerckt als ue achter g in't eynde van een woort ſtaet / een ander Sillabe altijt niet en veroorſaeckt / maer dient alleenlijck om het geluyt te bekrachtigen; alsogue, tongues, plague,gue rogue Hague, Prague; die geluyt geve als of ſe / tung / tungs / plaag / roog / Haag / Praag / &c. geſchreven waeren.

Maer u achter g in't begin of corpus van een woort dient tot verhardinghe des geluts / als guile guilt &c.gu ende ſomtijts iſſet gelijck een halve conſonant met g gelijck het oock ſomtijts ach­ter q ſtaet als guerdon, language, quarter, quaternion. &c.

Oock ſo ſult ghy ſomtijts vinden que in 't eynde van woorden achter den vocael j,que alwaer het gheluydt moet hebben als ck als Catholique, rhetorique, publique, Cinque &c. leeſt Catholick / rhetorick / publick / Cinck &c.

Somtijts mach de ue in Enghelſche woorden oock gherekent werden voor een diphthongus / om dattet het gheluyt heeft van de diphthongus eu of ew:ue 't welck ſo menighmael geſchiedt als de ue de vocaels plaetſe bekleedt als due, true, enſue, purſue, leeſt dew / trew / enſew / pur ew &c.

wh in 't begin van een Syllabe valt vreemdelinghen oock heel ſwaer als what, where, whit, whome, which, when, whence, whither, wherefore &c. die door gheene exempelen die ick tot noch toe in de duytſche taele bevonden hebbe konnen uytgeleyt worden.

Merckt / dat ie in't eynde van een woort in d'Engelſche tale dickwils ſo veele is als y ende moet als ij in Nederduytſch ghe­pronuntieert werden / exempel onlie, verelie, trulie, angrie, heartie,ie froathie; leeſt only verely / truly / angry / hearty / froathy &c.

Ick bekenne datter veele andere regulen behoorden voorge­ſtelt te werden / indien het mijn oogen-merck ware de Enghel­ſchen in haere eyghen taele te onderwijfen: Maer in deſe ſake houde ick het ghenoegh ſulcke dinghen te noteeren die een Nederlander (ofte andere vreemdelingen die de Nederlantſche14 taele gheſeert hebben) mogen behulpſaem zijn / in't gene waer­in onſe Enghelſche taele verſchillende is vande naturelijcke ſpraeke derhener die ick hier door aenghenomen hebbe te onderrichten. Tot welcken ende de voorghemelde obſerva­tien aengaerde detteren / vocaelen / diph / honghen / en Sllaben met haere reſpectijve pronuntiatie / en gheluydt der woorden (verhoope ick) ghenoegh ſullen zijn. Ende in't voorby gaen laet den leſer hier (eens voor al) aenmercken / dat indien hy iets vint waer van hier boven gheen reghel gheſteldt is dat mach hy na den wijſe ſijner eyghen naturelijcke (of Nederlant­ſche) taele vrijelijck pronuntieren / tot dat hy van my ofte je­mand anders een grond-regel ter contrarie hooren ſal.

Wat de puncten / diſtinctien / en andere directien om recht te ſchrijven aengaet ('t welcke Orthogayme is) heb ick gheenſins willen aenroeren noch daer van ſpreken / als in deſe ſaecke onnoodigh zijnde / vermis wy daer in gheen andere regu­len en hebben / als wat de Latijnſche / Nederlandt­ſche / en andere taelen mede brenghen; ende het voor­ſtellen van dien ſoude defe volumen al te groot maecken om voor een gheringhe penningh te koopen / en de reghelen veel te veele om in een korten tijdt gheleert te werden.

Ende dit voorgheſeyde ſal dienen voor 't eerſte deel van de Etymologie / 't welcke wel gheleert en in 't werck gheſteldt ſijnde na de meeninghe des Autheurs / ('t welck in een korten tijdt moghelijck is te doen) en twijffele ick niet / of eenigh ver­ſtandich leerlinck alwaer hy van de Enghelſche taele noch ſoo bremdt / evenwel ſal hy machtich zijn alles wat hem daerin ſoude moghen voorkomen durdelijck en promptelijck te 'eſen en pronuncieeren / en daer door te meer kenniffe hebben om de dictionariſſen te ghebruycken tot ſignificatie van woorden / en ſal met veele meerder ſnelheyt in 't leeren verſtaen en ſpreken van de Engelſche taele voortgaen.

15

Het tweede deel van de Enghelſche Etymologie.

HEbbende in't voorgaende deel van mijnen Enghelſchen School-meeſter / den leerling ſo verre gebracht dat hy (in­dien hy hem aen die voorſchreven obſervatien houdt) mach­tigh ſal ſijn de Enghelſche tale promptelijck te leſen en pro­nunceeren; ſoo ſal 't nu raedſaem zijn / ſulcke regelen en inſti­tutien voor te ſtellen / die behulpſaem moghen zijn tot het ver­ſtaen ende ſpreeken der ſever / op dat de voorgaende regelen dienſtich moghen zijn om t' gheene dat een ander ſpreeckt of ſchrijft te moghen verſtaen; as oock ſyn engen ſin en meeninghe uyt te konnen ſpreken. Tot welcken ende ick mijnen begonnen methoods verbolghen ſal / namentlijck / om van de deelen der ſprake en d'aenkleven van dien te handelen / ſoo verre als in deſe ſake noodigh ſal zijn; ende daer nae van de Sijntaxis of Conſtructie ſpreken.

Cap. I. Van den nomen Subſtantivum en adjectivum.

IN onſe Enghelſche tale hebben wy acht deelen der ſpraeke ghelijck inde Latijnſche / wer van d'eerſte ghenaemt wort nomen ofte een naem / om dat hein ſich begrijpt de namen van alle dinghen die gheſien / ghevoelt / gheijoort / ofte ver­ſtaen moghen werden: als a man, een man; ſicknes, ſieckte; the voyce, de ſtemme; good, goet; great, groot; Edward, Edwardus; Iohn, Ian &c.

In naemen iſſet hier noodſakelijck van twee ſoorten te ſpre­ken Subſtantivum en adjectivum.

De ſubſtanſivum / is ſulcken name die by ſich ſelven (of alleen) beſtaen kan / en vereſcht met gheen ander woordt vereenight te werden om ſijnen ſignificatie te toonen: als / an houſe, een Hurs; the dyall, de wijſer; the king, den Koning &c.

Daer zijn drie, dinghen den nomen Subſtantivum aengaende / die heel noodich zijn om weten / om onſe Enge'ſche taele recht te konnen verſtaen en ſpreken / als namentlijck / partijcklen / ghe­tallen / en caſus.

Wghebruycken in onſe tale twee parlijcklen / namentlijck a ofte an, waervoor de Duytſchen een ghebruycken; als a man, een man: an houſe, een Huys: ende the waervoor de Duyt­ſchen16 her en de gebruycken als the horſe, het paerdt; the houſe het hurs; the King, de Koning. Ende de ghene die 't gebruyck van een ende het ofte de verſaen als partijcklen by de namen in't duytſch gevoegt / konnen oock 't gebruyck van a of an, ende the in onſe Engelſche tale wel verſtaen. Alleenlijck dat wy eeni­ge diſinctie of onderſcheyt in't ghebruyck van a ofte an, maken / 't welck a dus is wanneer de nomen (ofte name) voor welcke de partijckel gheſtelt is met een Complete conſonant begint / ſoo gebruycken wy de partijckel a, als a man, a dog. Maer indien het begint met een letter dat eyghentlijck een vocael is / ofte maer een aſpiratende conſonant / dan ghebruycken wy de par­tijckel an, als / an oxe, an apple, an houſe.

2 Gelijck in vele andere talen / alſo in onſe Engelſche taele / weten wy van geen meer als twee ghetallen (of numeri): ſin­gularis en pluralis, ofte 'tgeta' van een / en 'tgetal van meer. De ſingularis ſpreeckt maer van een / als ſtone ſteen / tree boom: de pluraiis ſpreeckt van meer; als / ſtones ſteenen / trees boomen. Tis oock aen te mercken dat int keeren van een nomine ſubſtan­tivo uyt het ſingular in pluralſoo voenhen wy in 't eynde van 't woord, ofte n met ſommige veranderinge / 't welck den leerling door d'oeffeninghe en obſervantie der volghende regelen haeſt ervaren ſal / als.

ſing:plur:
HorſeHorſes
facefaces
manmen
womanwomen

Maer hier is aen te mercken / dat wanneer de ſingularis met s, ſe, ſſe, ce, ge, ch, ſh, ofte x eyndicht / dan werdtet door de byvoeginghe van s of es pluralis gemaeckt / als witneſſe wit­neſſes, horſe horſes, croſſe croſſes, place places, pledge, pledges, cage, cages, patch patches, fiſh fiſhes, box boxes. Ende in ſoodani­ghen ghelegentheyt maeckt het formeeren van de pluralis dat de nomen ſubſtantivum een Syllabe meer heeft als het in de ſin­gulari hadde / als grace, gra-ces; pledge, pledg-es, ende alle de boorgaende exempelen in deſen regel.

Maer wanneer de ſingularis met eenige andere letteren eyn­dicht / dan is de pluralis door de by voeginghe van s geformeert ſonder eenighe vermeerderinghe der Syllaben in't woordt als.

17
  • clog clogs,
  • key keys
  • ſeal ſeals
  • web webs,
  • Conney Conneys,
  • ram rams
  • robe robes
  • flie flies
  • game games
  • rod rods
  • toe toes
  • gun guns.
  • bee bees
  • ſhoe ſhoes
  • bone bones
  • fee fees
  • pew pews
  • bar bars
  • lee lees
  • book books
  • bough boughs
  • tree trees
  • bell bells.

Maer in de formeeringhe van 't pluralis ſijn veſe anomaliof woorden die geen regel hebben: welcke den leerling wel moet aen mercken / als namentlijck.

  • foot feet
  • leafe leaves
  • loaf loaves
  • tooth teeth
  • ſheafe ſheaves
  • turf turves
  • gooſe geeſe
  • beefe beeves
  • wolfe wolves
  • louſe lice
  • theefe theeves
  • brother brethren
  • mouſe mice
  • knife knives
  • child children
  • ſtaffe ſtaves
  • life lives.
  • hoſe ende peaſe veranderen in 't plurali niet.
  • calfe calves
  • wife wives

'T pluralis werdt gelijckerwijs door de vy-voeginghe ban en geformeert als van.

  • oxe oxen
  • chick chicken
  • man men door Contractie
  • woman women door Contractie

3 Daer ſijn oock in naemen (of nomina) ſes caſus in beyde getallen / waer van men 'tonderſcheyt aldus mach voorſtellen.

Caſus nominaivus gaet altijdt voor 't verbum / en anſwoordt de vrage wie ofte wat; als the maſter teacheth, de meeſter leert: the waters doe flowe, de wateren vloyen; a man loveth, een man bemint.

De genitivus caſus heeft ghemeenlijck dit teecken of (i. e van) en antwoordt op de vraghe wiens ofte waer van / a's; the learning of the maſter de gheleertheyt van den meeſter. the crying of frogs, 't gheerijnt der kick-vorſſen.

Ofte anders is de genitivus caſus van de nominativo ghefor­meert door de byvoeginge van s wanneer van poſſeſſie gheſpro­ken wort / als the Maſter's bookes, des Meeſters boecken / the18 mans wiſdome de wijſheydt des mans: an horſſes ſtrength, de ſterckte van een paert an aſſes burden, een Eſels laſt: the chic­kens meat, het eten der kickens: the childrens bread, het broodt der kinderen: my fathers houſe, mijn vaders hurs. 'T welcka de Duytſche maniere van ſpreken is / Godes ſone / of de ſone Godts. Ende in ſulcken ghevalle werdt de caſus genitivus altijd voor de nominativum geſtelt / als Abraham's God, in plaet­ſe van the God of Abraham.

De dativus caſus werdt ghemeenlijck bekent door het teecken to (i. e. aen of tot) ende antwoordt op deſe vraghe / aen of tot wien? of aen of tot wat? als / I give a book to the maſter, i. e Ick geve een boeck aen den Meefter / I gave 12 pence to the watchmen. i. e. Ick gaf 12 peningen aen de wachters.

De accuſativus caſus bolght d' verbum en antwoordt op de braghe wie ofte wat / als I read virgil, i. e. Ick lees Virgi­lium: I love the elders, i. e ick bemin de ouderlinghen. Ten ſy wanneer het door een prepoſitie (die voor gaet) de caſum accu­ſativum ghemaeckt werdt / als I goe towards London, i. e Ick gae na London toe.

Merckt oock / dat de accuſativus caſus ende het nominativughelijck ſijn in't maken van Engelſche woorden / en verſcheelt alleenlijck door d' verbom daer het voor ofte achter komt / als / the Maſter teacheth the Schollar i. e. de Meeſter leert den Scho­lier; (alwaer the Maſter de nominativus caſus wert / en the Scholler de caſus accuſativus. ) the waters did overflow the cities. .i e. de wa­teren overvloerden de Steden: the fire burned the bay-reek i. e. het vier verbrandet den Hoy-berch.

De vocativus caſus is het ghene waer mede wy tot een ander roepen of ſpreken.

De a blativus caſus is ghemeenlijck vergheſelſchapt met een prepoſitie den ablativum caſum dienende / als / of ofte from the Maſter. Ende deſe ſijn ghemeenlijck teeckenen van de ablativi caſus, te weten / in, with, through, for, from, by, ende oock than nae den Comparativus gradus; als greater than Alexander. ſtronger than Hercules. Ende ſo veel ſal wegens den nomen ſub­ſtantivum genoech zijn.

Nu daer is een ander ſoorte van naemen / welcke ghenoemt werden adjectiva, om dat de ſelve ſonder een Subſtantivum niet en konnen ſtaen; ende dienen om de qualiteyt van de Subſtanti­vum te vertoonen. als / a good man: A ſtubborne ſon: faire weather: a proſperous voyage: an angrie woman: ſtil waters &c. waervan ghy de form en beduydinghe vinden ſult in de dictio­naris ofte vocabulaer en andere boecken tot dien eynde be­hulpſaem.

Voorders ſtaet het hier aen te mercken / dat al 't geene hier vorens wegens de nomen (of naem) in't ghenerael verclaert is / den adjectivum ſo wel toebehooren als de Subſtantivum, vermits de adjectivum altijdt met de ſubſtantivum gaet / ofte een ſubſtan­tivum in ſich ſelve begrepen ofte verſtaen heeft.

19

Ende daerom ſullen de inſtituien ofte reghelen voor partijc­klen / getallen / ende caſus te voren geſtelt / ghebruyckelijck zijn voor de nomen adjectivum.

Alleenlijck ſtaet het den leerlinck te weten / waerop hy in zijn Engels ſpreken ſorghbuldelijck moet letten / dat onſe ad­jectivum, 'tzy in getal ofte caſus / ſijn terminatie niet en ver­andert: Maer behoudt altijdt de ſelve forma en letteren in al­le getallen en caſus / dien het in nominativo caſu ſingulari heeft; alſmen in deſe nabolgende woorden ſien can / a good Scholler learneth good inſtructions, from a, good maſter, by reading good bookes, and uſeing good indeavours, neglecting no good oppertu­nities. Waerin u. l. ſien kont / dat good die de nomen adjectivum is / ſijn terminatie ofte form van letteren nimmermeer veran­dert. Ende diergelijck ſtaet het in andere exempelen.

Oock Adjectiven wiens beduydingen vermeerderen ofte ver­minderen mogen / konnen Comparatie ofte vergelijckinghe for­meren; ofte vergeleken worden. Van Comparatie zijn daer drie graden gelijck in't Latijn / ende andere taelen; te weter / poſiti­vus, Comparativus en Superlativus.

In onſe Engelſche tale vormen wy de Comparativus gemeen­lijck door toe-voeginge van er aen 't eynde van de poſitivi / ofte door 't gebruyck van de adverbium more met ende voor de poſi­tivum. De Superlativus wert door 't toe-doen van eſt aen't eynde van de poſitivum geformeert; ofte door het ſtellen der adver­bium moſt ofte very voor ende met de poſitivus: als in deſs na­volgende exempelen geſien can worden.

Poſſit:Comp:Superlat:
greatgreater, ofte more great. greateſt, ofte moſt great.
largelarger, ofte more large. largeſt, ofte moſt large
ſtrongſtronger, of­te more ſtrong. Strongeſt, ofte moſt ſtrong.
HigheHigher, ofte more high. higheſt, ofte very high, ofte moſt high.
mightymightyer, ofte more mighty. mightyeſt, very mighty, moſt mighty.
20

Vytghenomen eenighe weynighe / die haere Comparativum en Superlativum alſoo uyt haere poſitivo door toevoeginghe van et en eſt niet en konnen vormen; maer maken een verandering van't woordt: als / good, better, beſt, evill, ill, bad, naught; worſe; worſt, &c, Even wel moghenſe alle vergheleken wer­den door more ende moſt, houdende de form van de poſitivus: Behalven much ende many, die een bſondere form van verge­lijckinghe hebben / te weten / much; more, ofte moe, very much ofte moſt &c. Many; more; very many, ofte moſt &c. Deſ­gelijcks / little; leſſe; leaſt: ende nigh, die haeten Superlati­vum nigheſt ofte next maeckt: mitſgaders / farre; farther; fartheſt. Ende in ſommige adjectiven is moſt achter de poſitivum geſtelt / als jnner, innermoſt, ofte inmoſt: utter ofte outer; uttermoſt, utmoſt, outmoſt, outermoſt: upper; uppermoſt: under, under­moſt: nether; nethermoſt: former; foremoſt: hinder; hindermoſt ofte hinmoſt.

Wy hebben oock diminitive adjectiven / die vande voorgaen­de gheformeert ſijn / ofte door toevoeginghe van iſh in 't eynde van de poſitivus, ofte door het voorſtellen van het teecken ſome­what, ofte a little aende poſitivus; als van white komt whitiſh, of­te ſomewhat white: van black, komt blackiſh ſomewhat black, ofte a little black &c. Ende door deſen reghel werden ſomtijts Subſtantiven adjectiven in gelijckenis gemaeckt / als van child komt childiſh &c. Deſghelijcx oock door ly ende like: als / van man komt manly: van Chriſtian komt Chriſtianlike, ende meer andere / hier te langhe om te verhalen.

Wy hebben oock privitive adjectiven / die uyt de poſitivus gefor­meert werden door het voorſtellen van vn, im, ofte in, aende poſi­tivus: als van godly wordt vngodly gemaeckt: van wiſe, unwiſe: van equal, unequal: van patient impatient: van temperate, intem­perate &c. Ende dan is de beduydinge heel contrarie ofte ſtrijdich tegens de beduydinge van de eerſte poſitivus. Dan de ſelfde natu­re en ſignificatie ſijn adjectiven heformeert uyt Subſtantiven door by voeginge des partijckels leſſe: als van guilt komt guilt­leſſe; van blame, blameleſſe &c.

Ende dus vele ſal ghenoegh zijn in deſe gheleghentherdt ghe­ſproken te werden van 't eerſte deel der ſprake / namentlijck een nomen beyde Subſtantivum ende adjectivum.

21

Cap. II. Van den pronomen ofte by-naeme.

NAeſt aen den nomen hebben wy in de deelen der ſprakt een pronomen, om dat het den nomen ſeer ghelijck is; ende wordt in't vertoonen ofte 't verhaelen eenigher dinghen ghebruckt / ende heeft inde Enghelſe taele driederley foorten / namentlijck / perſonale, dem••ltrativum, ende relativum. De perſonaele zijn drie / die de drie perſonen in beyde getallen denoteeren. als /

 plural:
1I. ick1we wy.
2thou. ghy. v. l.2ye ghy l.
3he hy.3they ſy l.

Ende werden aldus in haere caſen berandert te weten.

1 De pronomen I maeckt in alle andere caſen inde numero ſingularime, met het teecken des caſus, als te boren in de nomen geſeyt is: ende inde caſu nominativo plurali we, ende inde an­dere caſen plurale us, met het teeken des caſus als vooren. Behoudelijck dat waunees in de caſu genitivo van poſſeſſie ge­ſproken wort; wert myne ende our in plaetſe van of me, of us, ge­bruyckt: als in plaetſe van the books of me, ſeggen wy my bookes; ende in plaetſe van the bookes of us ſegghen wy our bookes.

2 Thou maeckt de andere caſen van 't getal van een thee, en inde nominativo plurali yee; ende in de andere you, met de tee­kenen als vooren: tenſy dat wanneer in de caſu genitivo van poſſeſſie gheſproken wert / alſdan werden thine en your in plaet­ſe van of thee, of you gebruyckt: als in plaets van the horſe of thee, ghebruycken wy thine horſe; en in plaets van the land of you, ſegghen wy your land.

3 He is genus maſculinum en caſus nominativus van 't ghetal van een / het welck de femininum in de ſelve caſus ſhe ende het neutrum it maeckt: ende in alle andere caſen van 't ghetal van een / het maſculinum him, het femininum her, en het neutrum it. Ende in de nominativo plurali, altijdt they in omni genere, en in de andere caſen them: de welcke door de voorighe teeckenen onderſcheyden werden als boven geſeyt is.

4 Van deſe drie perſonalen zijn ghelijcke dry poſſeſſiven ghe­komen: de ſingnificatie en declineeren waer van / aldus in 't korte aengemerckt mogen werden te weten.

22
ſing:
1my, myne. mijn
2thy, thinedijn / uwe
3His 
herzijn.
itshaere.
plur:
1our, ours. onſe.
2your yoursuwe.
3their 
theirs. haer lieder.

5 Van gelijcke natuere zijn our ende your, wanneer die beyde Singulariter en pluraliter ghebruyckt werden / gelijckſe in ſulc­ke ſaecken ſijn / alwaer meer als een perſoon poſſeſſeuren zijn / ende als de poſſeſſie of erf-deel van 't getal van een is.

6 My ende myne houden hare form altijdt alleens ſo wel in 't getal van een als van meer / ende bewijſen haer verſchil alleen­lijck door 't teecken der caſus: uytgheſeydt dat wanneer de Subſtantivum (die volght) met een Conſonant begint / dan ſeg­ghen wy my als my father, my wife, en wanneer het met een vocael ofte met een aſpideerende Conſonant begint / alſdan ſeg­gen wy myne, als myne aunt, myne hands.

7 Van ghelijcken mach van thy en thine gheſproken werden.

Oock wanneer men een vrage beantwoorden ſal / als whoſe book is this? dan ſegghen wy it is myne, not thine.

Maer ſoo het door her, our, ofte your beantwoort wert / dan ſegghen wy hers, ours, yours: als, it is hers or ours, not yours or theirs. Anderſints houden our ende your altijdt de ſelfde for­me in alle caſen in beyde getallen / ende werdt door het teecken van de caſus onderſcheyden.

8 Deſe perſonaelen en poſſeſſijven zijn ſomtijts oock met ſelfe gecomponeert / houdende de ſelve forme in cafen met de perſo­nalen ofte poſſeſſijven waer van ſy gecomponeert zijn / door by­voeginge van 't woort ſelfe ofte my ſelfe in 't getal van een / eſelues in 't getal van meer als.

1 ſing:plu:
ick ſelvermy ſelfOur ſelves
I my ſelfwe ourſelves
myne owne ſelf. our owne ſelves,
2 ſingplur:
ghy lieder ſelverthy ſelfyour ſelves
thou thy ſelfyou your ſelves
thine own ſelfyour own ſelves.
3 ſing.plu:
himſelfthemſelves
herſelf
it ſelf
he himſelfthey themſelves.
ſhe her ſelf
his own ſelftheir own ſelves.
her own ſelf
its own ſelf

De pronomina demonſtrativa zijn drie / en werden ſo genoemt om dat ſy op eenige dinghen wijfen. als.

ſing:plu:
thisdefe / dittheſe. defe.
thatdat / die.thoſe. die.
the ſamede ſelve.the ſame. de ſelve.

Waer vande leſte oock meſelf ghecomponeert mach wer­den / als the ſelf ſame.

De andere twee met ſame ofte ſelf ſame, als / this ſame, this ſelf ſame. that ſame, that ſelf ſame thing, theſe ſame, theſe ſelf ſame, thoſe ſame, thoſe ſelf ſame things or perſons.

De pronomina relativa zijn oock drie; alſoo ghenoemt om dat ſe aen jetwes refereren daer te voren van gheſproken is / endee zijn.

1who, whom, what. wie / wat.
2which, the which. wecke / de welcke.
3that. die ofte dat.

who is het nominativus caſus in 't ghetal van een / ende re­fereert alleenlijck op perſoonen (mannen en geeſten) en maeckt in alle andere caſen whom, gediſtingueert zijnde door het terc­ken der caſus, als te voren bewefen is. which ende that zijn in­differentelijck aen yets gerefereert; als the man which ſpake to me. Ofte the man that ſpake to me.

That beduyt ſomtijts ſo vele als that which als I gave you that you aſked, voor that which you aſked. Ende alſo werdt what oock menighmael gebruyckt / als I brought what you bade me: voor / that which you bade me.

Oock ſtaet hier aen te mercken / dat wanneer het woort that gekeert mach worden in which, daniffet een relativum: ander­ſins is het een Conjunctie. als / I have read the book that (which) you lent me: Ick hebbet boeck geleeſen dat ghy my geleent hebt. I wiſh that I might goe hence: Ick wenſche dat ick van hier mochte gaen.

Hier is oock aen te mercken dat where, here, ende there, met24 een ſekere prepoſitie daer toe geanneroert (ſulex als about, at, by in, of, unto, with &c.) werdt ſomtijts voor which, this, en that geſtelt; als wherein, voor in which; hereby, voor by this; there­with voor with that.

Who, which, en what, zijn oock interrogatijven: als who brought this cheeſe? wie heeft deſe kaeſe ghebracht? which is the way to Leyden? welck is de wegh nae Leyden? what doe you ſay to me? wat ſeght ghy aen my?

Ende ſoo veele zy ghenoegh voor de pronomina (ofte by-namen) in dit ſtuck.

Cap. III. Van 't verbum. (ofte woord.)

HEt volghende-deel der ſpreken is een verbum / het welcke een woordt is / dat met modus en tempus (i. e. maniere en tijd) ghedeclineert werdt / en beteeckent actie ofte paſſie: als I goe; I love; I am loved; it irketh; it is written.

Ende ſy zijn ofte perſonael / als I teach; ofte imperſonael / als it behoveth. Van beyde welcke ſoorten den leerling ver­ſcheyden exempelen in den dictionario daer te voren van ghe­ſproken is vinden ſal.

Verben (ofte woorden) van actie zijn ofte Suppletijve ofte ab­ſoluyte.

Suppletijve woorden zijn teeckenen en ſupplementen waer door eenighe actie op-ghemaeckt en in allen mooden en tenſen onderſcheyden werdt: en kan op de volgende manniere uytghe­druckt ofte gheformeert werden.

Indicativus modus, tegenwoordige tijdt.
ſi:pl:
I doe. ick doewe doewy doen
thou doeſt. ghy doetye doeghy l. doet,
he doth. hy doetthey doe. ſy doen.
Imperfecte tijdt.
ſ:pl:
I didick dede.we didwy deden
thou didſtghy dedet.ye didghy dedet.
he did. hy dede.they didſy deden.
Perfecte tijdt.
ſi:pl:
I have. ick hebbe.we havewy hebben
thou haſt. ghy heeft.yee haveghy hebt
he hath,hy heeftthey haveſy hebben.
Pluperfect.
ſi:pl:
I had. ic hadde.we had. wy hadden
thou hadſt. gy haddeye had. ghy haddet
he had. hy haddethey had. ſy hadden.
Futuro.
 pl:
I will or ſhall. ick ſal.we ſhall or will. wy ſullen
thou wilt or ſhaltgy ſultye ſhall or will. ghy ſult
he will or ſhall. hy ſal.they ſhall or will. ſy ſullen.
In den imperativo modo.
 pl:
let me. laet my.let us. laet ons.
doe thou. doet ghy.doe ye. doet ghy.
let him. laet hem.let them. laet haer.
In den potentiali modo. Tegenwoordige tijdt.
I may or can. ick mach of kan.
thou mayſt or canſt. ghy mooght ofte kunt.
he may or canhy mach ofte kan.
we may or canwy mogen / of kunnen.
ye may or canghy mooght ofte kunt
they may or canſy mogen of kunnen.
Imperfecte tijdt.
1I might, could, would, ſhould:ick moght / koſt / wilde / ſoude.
2thou might'ſt, could'ſt, would'ſt, ſhould'ſt. ghy mooght / koſt / woudet / ſoudet.
3he might, could would, ſhould,hy moght. koſt. wilde. ſoude.
1we might, could would, ſhould,wy moghten / koſten / wilden. ſouden
2ye might, could would, ſhould,ghy mooght / koſt / wildet / ſoudet.
3they might, could would, ſhould,ſy moghten. koſten. wilden. ſoudet.
26

De perfecte voegt have aen de imperfecte / als,

I might have &c. Ick moghte hebben &c.

De pluperfecte voeght had als.

I might have had &c. Ick moghte gehadt hebben. &c.

De future voeght hereafter (i. e hier nae) aen de teghenwoor­dige. als / I may hereafter. hier nae ſoude ick mogen,

In den infinitivo modo

In de perfecte en pluperfecte.

to have or had hebben of gehadt.

Soo dat door de kenniſſe van de voorgaende Suppletijven / ghy­weten kont hoe ghy eenige verbum van actie formeren n ſult nadeſe volgende maniere / 't ſy met ofte ſonder het teecken.

In den indicativo modo en de tegenwoordighe tijdt.
I love, or I doe love,ick beminne.
thou loveſt, or doeſt love. ghy bemint.
he loveth, or doth love. by bemint.
we love or doe love. wy beminnen.
ye love or doe love. ghy l. bemint.
they love. or doe love. ſy beminnen.
Imperfecte tijdt.
I loved, or did love. ick beminde.
thou lovedſt, or didſt love. ghy beminde.
he loved, or did love. hy beminde.
we loved, or did love. wy beminden
ye loved, or did love. ghy l. beminde.
they loved, or did love. ſy beminden.
Perfecte tijdt.
I have loved. ick heb bemint.
thou haſt loved. ghy hebt bemint.
he hath loved. hy heeft bemint.
we have loved. wy hebben bemint.
ye have loved. ghy lieden hebt bemin
they have loved. ſy hebben bemint.
Pluperfecte tijdt.
I had loved. ick hadde bemint.
thou hadſt loved. ghy haddet bemint.
he had loved,hy hadde bemint.
we had loved,wy hadden bemint.
ye had loved,ghy lieden hadt bemint.
they had loved,ſy hadde bemint.
Futuro.
I ſhal or will love. ick ſal of wil beminnen.
thou ſhalt or wilt love. ghy ſult of wilt beminnen.
he ſhall or will. love. hy ſal of wil beminnen.
we ſhall or will love. wy ſullen of willen
ye ſhall or will love. ghy l. ſult of willet beminnen,
they ſhall or will love. ſy ſullen of willen
In den Imperativo modo.
1let me love. laet my beminne.
2love thou, or doe thou love. bemint ghy.
3love he, or let him love. dat hy beminne.
1love we, or let us love. laet ons beminnen.
2love yee, or doe yee love. bemint ghy lieden.
3love they, or let them love. dat ſy beminnen.

In den ſubjunctivo modo. Deſe tegenwoordige tijdt is even aleens gheformeert als dlegenwoordighe tijt van de indicativi modi, met een conjunctie als when &c ofte by aldien het de kracht van wenſchinge heeft / ſoo iſſet met would God ofte God graunt: ende wanneer het de kracht heeft van de potentialis, dan werden deſe teeckenen may ofte can daer by geboegt als te voren in de Suppletijven.

De reſte van de tijden (of tenſen) zijn nae de ſelve regel ghe­formeert / met de Suppletijve teeckenen als voren. Welcke ick om kortheyts wille / nac-late in't breede te verhalen / dencken­de dat de ghene die maer een weynigh kenniffe in grammatica hebben / het ſelve lichtelijck ſullen begrhpen door 't gene ick al­rede voorgeſtelt habbe. Ende voor de gene die daer gheen ken­nis in hebben ſoudet maer confuſie veroorſaken om de besſche­den heydt van formene multipliceeren.

28Inden Infiuitivo modo. Tegenwoordigh ende imperfecte tijdt.
to love. te beminnen,
Perfecte ende pluperfecte.
to have loved. bemint te hebben.
or had loved. bemint hadde.

Merckt / dat indien ing aen d'abſolute verbum van actie geboeght werdt / ſoo maeckt het in onſe tale een participium van de tegenwoordige tijt / als love, loving: teach, teaching: d'welcke als een participium gebruyct mach werden / als he came running: ofte als een adjectivum genomen van een verbum: om dat het dickwils de plaetſe van een adjectivum bekleedt / als / a loving man; a teaching maſter. Ten ſy dat het participium een ander adjectivum volght / ende dan mach het de plaetſe van een Sub­ſtantivum bekleeden / als my loving of thee; thyne hating of mee.

Na den verbum activum moeten wy leeren hoemen de paſſijve ſtemme van een abſolute verbum formen ſal.

Dat ghedaen wordt door de Suppletiven am ofte be, toe­boeghende het verbum gelijck het in de perfecte tijdt geformt is ('t welck is loved, taught, ſlain) naer deſe volghende maniere.

Inden Indicativo modo. Tegenwoordighe tijdt.
1I am loved. ick werde bemint.
2thou art. loved. ghy wert bemint.
3he is loved. hy wert bemint.
1we are, or be loved. wy werden bemint.
2ye are or be loved. ghy lieden wert bemint.
3they are loved. ſy werden bemint.
In perfecte tijdt.
1I was loved. ick wierde bemint.
2thou waſt loved. ghy wierde bemint.
3he was loved. hy wierde bemint.
1we were loved. wy wierden bemint.
2ye were loved. ghy lieden wierd bemint.
3they were loved. ſy wierden. bemint.
29

De perfecte is geformt door have bin, haſt bin, hath bin; als te voren.

De pluperfecte vorght bin aen had, hadſt, als te voren,

Futuro.
I Shall, or will, be loved. ick ſal of wil be mint werden.
thou ſhalt, or wilt, be loved. ghy ſult of wilt bemint werden
he ſhall, or will, be loved. hy ſal of wil bemint werden.
we ſhall, or will, be loved. wy ſullen of willen bemint werden.
ye ſhall, or will, be loved. ghy l. ſult of wilt bemint werden.
they ſhall, or will, be loved. ſy ſullen of willen bemint werden.
Inden imperativo modo.
1let me be loved. laet my bemint werden
2be thou loved. wert ghy bemint.
3let him be loved. dat hy bemint weede.
1let us be, or be we, loved. laet ons bemint werden.
2be ye loved. dat ghy lieden bemint wert.
3let them be,or be they loved. dat ſy bemint werden,
Inden ſubjunctivo modo. tegenwoordige tijdt.
I am loved. ick bemint werde
thou art lovedghy bemint wert.
he is loved. hy bemint werdt.
we are loved. wy bemint werden.
ye are loved. ghy lieden bemint wert.
they be loved. ſy bemint werden.
Imperfecte.
1I was loved, or I ſhould be loved. ick bemint wierd / of ick ſoude bemint werden.
2thou waſt loved, or thou ſhoul'dſt be loved. ghy bemint wiert / of ſoudet wer­den bemint.
3he was loved, or he ſhould be loved,hy bemint wierd / of hy ſoude be­mint werden.
1we were loved, or ſhould be loved. wy bemint werden / of ſouden wer­den bemint.
2ye were loved, or ſhould be loved. ghy l. bemind wiert / of ſoude wer­den bemint.
3They were loved, or ſhould be loved. ſy bemint wierden / of ſy l. ſouden werden bemint.

De perfecte ende pluperfecte tijden zijn door toedoeninge van have bin, ofte ſhould have bin, had bin ofte ſhould had bin ghe­formt; als door de voorgaende exempelen gheleert kan werden.

Deſgelijcx is de futurum door toe-doeninge van ſhal ofte wil be hereafter &c.

In den infinitivo modo. tegenwoordige en imperfecte.
to be loved. bemint te werden.
Perfecte en pluperfecte.
to have, or had bin, loved. hebben / of hadde bemint worden.
Participium praet:
loved, or being loved. bemindt ſijnde.

Ende dus vele ſal ghenoegh van de verba perſonalia gheſpro­ken te hebben.

Daer zijn oock eenighe verba die imperſonaliter ghebruyckt werden te weten / wanneer daer gheen veranderinge der per­ſoonen is / als I, thou, he &c: Maer werden in de ſtemme des derden perſoon ſingularis alleenlijck ghebruyckt heteyc­ken it daer voor hebbende: als.

it raineth,het reghent.
it ſnowethhet ſneut.
it bloweth. het wayt.
it thundershet dondert
it becometh't behoeft
it is certaine't is ſeker.

En 't ſelve is door alle wooden en tijden met het ſupplement van het teecken daer van / gevormt / als voren.

Ende dus vele van verben ende participien ſoo verre als in deſe ſake noodigh is.

31

Cap. IIII. Van de deelen der ſprake die indeclinabel ofte onveranderlijck zijn.

DEdeelen der ſpraecke daer wy noch van te ſpreken hebben / zijn de ghene die ongedeclincert zijn / te weten die hare ſor­me door getal ofte caſus niet en veranderen: waer van daer hieſijn. Adverbium, Conjunctio, prepoſitio, interjectio. Van de welcke het genoegh ſal zijn hare forma ende beduydinge voor tſtellen / mitſgaders ſulcke obſervatien als in deſe ſaecken noo­dich zijn om haer ghebruyck te vertoonen.

Adverbien zijn Sommighe van plaetſe / als.
  • here hier.
  • there daer
  • where waer
  • any where ergens
  • elſwhere, elders / op een ander plaetſe.
  • every where, over al
  • within binnen
  • without buyten. &c.
Van tijd / als,
  • ever. immermeer / oyt
  • never nimmermeer / noyt
  • to day: van daghe / hedon.
  • yeſterday giſteren
  • now: nu &c.
Sommige zijn van nomber als.
  • once: eens
  • twice: tweemael
  • thrice: driemael &c.
Van order / als.
  • after that, daer nae.
  • before that: te voren.
Van vraghen / als.
  • howe? hoe?
  • wherfore? waerom?
  • how ſo? hoe ſoo?
Van affirmeringe als.
  • truly: ſeeker.
  • yea: alſoo / jae.
Van ontkennen / als.
  • no, not: neen / niet.
  • n no wiſe: geenſins.
Van vertoonen / als.
  • behold: ſiet daer:
Van qualiteyt / als
  • learnedly, geleerdelijch.
  • well. te degen / wel.

Ende alle de gene die van nomina adjectiva door toe­voeginghe van ly gemaeckt ſijn als learned, learnedly, valiant, valiantly, happy, happily. ende vele andere ſoorten.

Noteert oock dat ſommige adverbien door terminatie ofte teecken vergheleken moghen werden: als / oft, ofter, oftener, more oft, ofte••moſt oft. Soldome, ſeldomer, more ſeldome, ſeldomeſt32 Maer adverbien in ly, werden altijdt vergheleeken door het teeken: als / wiſely, more wiſely, moſt wiſely. &c.

Conjunctien voegen woorden en ſententien ofte reden by een; on ſijn als deſe die volgen.

  • and. ende
  • alſo. oock
  • nor, neither. noch / oock niet
  • not only. niet alleen.
  • but alſo. Maer oock.
  • either, or; of / ofte.
  • although. alhoewel.
  • But Maer / doch.
  • Moreover. wyders.
  • Further. voorts. &c.

Prepoſitien zijn woorden / die in't ghebruyck voor andere ge­ſteldt werden / of in appoſitie / als into Amſterdam, ofte in Com­poſitie / als intollerable. Ende zijn als de navolgende.

  • to, unto. na toe / tot.
  • at, by. by.
  • before. voor / eer dan
  • about. omtrent.
  • againſt. tegen.
  • without. buyten.
  • between. tuſſchen.
  • within binnen
  • beneath. onder.
  • beſides. dichte by.
  • through. deur.
  • neare. nac by.
  • for, om.
  • after. achter &c.

Merckt hier / dat d'Enghelſche ſomtijdts in plaetſe van de prepoſitie to den partijckel a ghebruycken; als I goe a field. voornamentlijck voor verbalen; als / I goe a fiſhing. I goe a hunting &c.

Den Interjectie is een woordt dat een haeſtighe paſſie oftelaghte der ſinnen uytbeeldt; ende is ſoodanigh als volght.

oh, alas. och armen / och lacy.
woe. wee.
I pray thee. ey lieve. Ick bidde u.
fye. foey &c.

Daer ſijn oock andere reghelen en obſervatien / die ick tot be­ter perfectie en volkomentheydt van dit werck / hadde konnen boorſtellen / weghens accenten / puncten / en andere dinghen / die hier niet eens aengheroert werden / om datſe in onſe tale meeſten deel met andere talen over-een komen / en dat mijn voornemen alleenlijck is (als ick te voren verklaert hebbe) de breemdelinghen hier ſulcke regulen voor te ſtellen / waer door33 neffens de hulpe die ſy in haer eyghen tale hebben / ſy tot de rechte kenniſſe en 't ſpreken onſer Engelſche tale moghen ghe­raken. 'T welcke ick tot hier toe ghedaen hebbe / met ſoo veel ſorghe en u••druckelichedt als mijnen tijdt ende andere importante affairen wilde toelaten.

Ende ſoo veel voor d'eerſte ofte Etymologicale deel des En­gelſchen School-meeſters.

Het Tweede deel.

Cap. I. Van Syntaxis.

HEbbende tot hier toe vande pronuntiatie der letteren / vo­caelen / Syllaben / en woorden; mitſgaders de ghedeel­ten der ſprake / ſoo vele als den Engelſche Etymologie aengaet gheſproken: nu ſoude wy tot de regelen van Sijntaxis komen / 'twelcke is de behoorlijcke en rechte connexie ende vaſt bindinghe van de deelen der ſprake aen en onder hun ſelven / na de rechte vorme ende ordre.

Maer vermits ick onwilligh ben den leerling in ſijn ghemoet met onnoodighe reghelen te beſwaren / ofte hem op te groote koſten in 't koopen van dit boeckſken te jaghen; wilde ick wel / dat het in een woord aenghemerckt mochte werden / dat de gene die de Duytſche ofte Latijnſche tale / en de reghelen van Etymologie gheleert heeft / en de woorden die hy in Enghelſch ſpreken moet kent (waerinne hem den Dictionarium vele helpen kan) ſal door ſijn eygen naturelijcke ſprake / ofte de conſtructie van eenighe andere tale / oock weten hoe hy ſijne woorden inde Engelſche tale t'ſamen voeghen moet. Doch hy moet wel toe ſien / dat hy ſijne woorden niet nae de Duytſche ofte La­tijnſche maniere ſtelt / in welcke talen menighmael eerſte in't ſpreeken en ſchrijven gheſtelt wordt dat inde conſtructie ofte verklaringhe leſt komt. waer teghens wy in onſe Engelſche tae onſe ſpraecke ghemeenlijcken meeſt na de ordre van de con­ſtructie ordineren / niet anders als of ſchool-jonghens een woord na den andere verbatim moſte verklaren / als.

1 He hath well adminiſtred his office.

d. i. hy heeft wel bedientſijn ampt.

hy heeft ſijn ampt wel bedient.

2 Th•••is need of diligence.

d. i. Daer is nood van naerſticheyt.

daer is naerſticheyt van noode.

343 He is worthy to be loved.

d. i. Hy is waerdigh te worden bemint.

Hy is waerdigh bemint te worden.

4 If myne honour remaine whole and undamnified,

I regard not the damage of myne eſtate.

d: i. Indien mijn eer blijft geheel ende onbeſchadight: ick en paſſe niet op de ſchade van mijn goet.

Als mijn eer gheheel ende onbeſchadight blijft; en paſſe ick op't verlies van mijn goet niet,

Behoudende dat in het ſchrijven ofte ſpreken van relativen / ſulcx als / whom, which, what, whoſe, &c. ghebruycken wy de ſelve order in Syntaxis, als de Duytſche en Latijnſche doen / als in deſe volghende ſententien ofte redenen ghefien kan werden.

1 Without delay I will doe (what) thou haſt commanded.

datis:

Dat ghy bevolen hebt ſal ick ſonder vertoeven (ofte uyt­ſtel) volbrenghen.

2 Bleſſed is he (whoſe) tranſgreſſion is forgiven and (whoſe) fin is covered. Bleſſed is the man unto (whom) the Lord imputeth not iniquity, and in (whoſe) ſpirit there is no guile.

dat is:

Welgeluckſalich is hy wiens overtredinghe vergheven is / ende wiens ſonde bedeckt is. welgeluckſalich is de menſche / dien de Heere d'ongerechticheydt met toe en rekent / en in wiens geeft geen bedroch en is.

Behalven oock dat wy in 't formeeren van dichten ende rij­men de vrijicheyt der Poeten gebruycken / die ſoo veel op d'or­dre des Syntaxis niet en letten / als op de mate en loope haerer gedichten: en daerom ſtellen ſy de woorden voor ofte achter / na dat het beſt in de verſen te paſſe homt.

35

Cap. II.

Maer om te beſtuyten en alle de boorgaende reghelen door oeffeninghe dienſtich te maken / en den leerling tot meerder perfectie in deſe ſake te brenghen / ſoo ſal't hem ongetwijffelt profijtelijck zijn / dat hy ſich in't leſen ende van buyten leeren der redenen / phraſen / ſpreeckwoorden / en andere volghende diſcourſen deffent. Want daer mede ſal hy ſich behelpen niet al­leen in 't verſtaen en kenniſſe der naemen van dinghen / en­de konſten; maer ſal de taele oock veel ſuyverder en eleganter ſpreecken. Ende vermits dat de vreeſe des Heeren de eerſte ende voornaemſte dingh is daer wy ons moeten in oeffenen: ſoe ſal ick den leerling eenige ſtucken van Goddelijcke leeringe ten eerſten voorſte len / waerinne het ſcer van noode is dat een yge­lijck ſich exerceert: daerna ſal ick de fin met verſcheydene ver­maeckelijcke redenen en ſpreucken varverſchen; ende eynde­lijck den leſer eenige nuttelijcke 't famen / ſprekingen brieven / en andere gemeyne en noodwendighe ſtucken voor-houden.

36

Certaine common ſcrip­ture-places, and Chriſtian ſpeeches, very uſefull for the prac­tiſe of the former rules.Eenighe ghemeyne Schrifruer-plaetſen, en Chriſtelijcke re­denen, ſeer dienſtich tot het ghebruyck der voorgaen­de regelen.

The ſome of the law of God, taken out of Math. 22.37, 38, 39, 40.

THou ſhalt love the Lord thy God with all thyne heart, and with all thy ſoule, and with all thy underſtanding This is the firſt and great commande­ment. And the ſecond is like unto it, Thou ſhalt love thy neighbour as thy ſelfe. On theſe two commandements bang al the law and the prophers.

De ſomma des wets Godts, ghenomen uyt Matth. cap. 22. vers. 37, 38, 39, 40.

GHy ſult ſief-hebben den Heere uwen Godt met ge­heel uw 'herte / ende met geheel uwe Ziele / ende met ge­heel uw' verſtandt Dit is het eerſte ende het groot ghebodt. Ende het tweede deſen gelijck is / ghy ſult uwen naeſten lief hebben als u ſelven. Aen deſe twee geboden hanght de gant­ſche wet ende de Propheeten.

The ten Commande­ments. Exod. 20. Deut. 5.

GOd ſpake all theſe words and ſayd: I am the Lord thy God, which, have brought thee out af the land of Egypt, out of the houſe of bondage.

37

The firſt commandement.Thou ſhalt have none other Gods before my face.

The ſecond commandement.Thou ſhalt make to thy ſelf no graven image, nor any likenes, either of any thing in heaven above, nor of any thing that is in earth beneath, nor of any thing that is in the water under the earth: Thou ſhalt not bow down to them, nor ſerve them: for I am the Lord thy God, ſtrong and jelous, who viſit the ini­quity of the fathers upon the chil­dren, (even) to the third and fourth generation of them that hate me; and ſhew mercy to many thouſands of them that love mee and keep my commandements.

The third commandement.Thou ſhalt not take up the name of the Lord thy God in vaine or lightly: For the Lord wil not hold him guiltleſſe, nor leave him unpuniſhed, that taketh his name in vaine.

The fourth Commandement.Remember the Sabbath day, that thou keep it holy: Sixe daies ſhalt thou labour, and do all thy work: but the ſeventh day is the Sabbath of the Lord thy God, in it thou ſhalt doe no worke, nor thy ſon, nor thy daughter, nor thy ſervant, nor thy mayd, nor thy cattell, nor the ſtranger, which is within38 thy gates. For in ſixe dayes the Lord made heaven and earth, and the ſea, with all that is therein, and he reſted the ſeventh day: wher­fore the Lord bleſſed the Sab­bath day, and hallowed it.

The fift Commandement.Thou ſhalt honour thy Father and mother, that thou mayſt live long upon the earth, and that it may goe well with thee in the land, which the Lord thy God ſhall give thee.

The ſixt Commandement.Thou ſhalt not kil.

The ſeventh Commandement.Thou ſhalt not commit adul­tery.

The eighth commandement.Thou ſhalt not ſteale.

The nineth Commandement.Thou ſhalt beare no falſe wit­nes againſt thy neighbour.

The tenth Commandement.Thou ſhalt not covet thy neighbours houſe, thou ſhalt not covet thy neighbours wife, nor his ſervant, not his mayd, nor his oxe, nor his aſſe, nor any thing, which is thy neighbours.

De tien Gheboden. Exod. 20. Deut. 5.

GOdt ſprack alle deſe woor­den ende ſeyde. Ick ben de Heere uwen God die u uyt Egypten landt uyt den dienſt­huyſe gheleyt hebbe,

37

Dat eerſte gebodt.Ghy en ſult geen andere Go­den voor mijn aengheſicht heb­ben.

Dat tweede gebod:Ghy en ſult u geen beelden / noch geen gelijckeniſſe maken / noch van 't gene dat boven inden Heme is / noch van 't gens dat onder op der aerden is / noch van 't gene dat in't water onder der aerden is: En buygt u voor die niet noch en dientſe niet: want ick ben de Heere uwe God / ſterck ende gverigh die de misdaed der vaderen be ſoecke aen de kinderen / tot in dat derde ende vierde lid ded ghener die my haten; ende doe barmherticheydt aen veel duy­ſenden der ghener die my lief­hebben / ende mijn gheboden houden.

Dat derde gebod.Ghy en ſult den name des Heeren uwes Godes niet te vergeefts ofte lichveerdelijck ghebruycken: want de Heere en ſal hem niet onſchuldigh houden / noch ongheſtraft la­ten / die fijnen naem miſbruyckt.

Dat vierde gebod.Zijt ghedachtigh des Sab­bat daeghs / dat ghy dien hey­lighet: Ses dagen ſult ghy ar­beyden / ende alle u werck doen: maerve ſevenſien dagh is den Sabbat des Heeren u­wes Gods / dan ſult ghgheen arbeyt doen / noch u Sone / noch u dochter / noch u knecht / noch u dienſt-maeght / noch u vee / noch de vreemdelingh / die38 in uwe ſtadt poerten is. want in fes daghen heeft de Heere Hemal / ende aerde gemaeckt / ende de Zee met alle dat daer­in is / ende hy ruſtede den ſe­benſten dagh: daerom ſegende de Heere den Sabbath-dagh / ende heyligde den ſelven.

Dat vijfde gebod.Ghy fult u Vader ende moe­der eeren / op dat ghy langhe leeft onder aerden / ende dat het u wel gae in den lande / dat a de Heere uwe God geven fal.

Dat ſeſte gebod.Ghy en ſult niet dooden.

Dat ſevenſte gebod.Ghy en ſult niet Echt-breken.

Dat achtſte gebod.Ghy en ſult niet ſteelen.

Dat negenſte gebod.Ghy en ſult gheen valſche ghe tuygheniſſe ſpreken teghen uwen naeſten.

Dat tiende gebod.Ghy en ſult niet begeeren u­wes naeſten huys / ghy en ſult niet begheeren uwes naeſten wijf / noch ſijn knecht / noch ſijn dienſt-maaght / noch ſijn offe / noch ſijn eſei / noch oock eenigh ding / dat uwen naeſten heeft.

The Lords prayer.

OVr father, which art in heaven. Hallowed bee thy name. Thy kingdome come. Thy will be done on earth, as (it39 is) in heaven. Give us this day our daylie bread. And forgive us our debts, even as we forgive our debtors. And lead us not in­to tentation, but deliver us from evill. For thine is the kingdome, the power, and the glorie, for ever. Amen.

Het ghebedt onſes Heeren.

ONſe Vader / die daer zijt in de Hemelen. Geheyligt werde uwe name. Vwe rijcke kome. Vwe wille geſchie­de / op der aerden / als in den39 Hemel. Geeft ons heden ons dagelijcx broot. Ende vergeeft ons onſe ſchulden / ghelijck wy vergeven onſe ſchulde naeren. Ende en leydt ons niet in ver­ſoeckinghe; maer verloſt ons van den quaden. Want u is dat tijck / de kracht / ende de Heer­lijckheyt / in der eeuwigheyt, Amen.

The Commiſſion gi­ven by Chriſt to his Apostles Math. 28.18, 19.

GOe yee therfore, and teach all nations; baptiſing them in the name of the Father, and of the ſon, and of the holy Ghoſt: Teaching them to obſerve all things whatſoever I have commaunded you: and loe, I am with you always, (even) unto the end of the world.

Het bevel door Chri­ſtum aen ſijn Apo­ſtelen gegeven Mar. 28.18, 19.

GAet dan henen / en onder­wijſt alle de volckeren / de ſelve doopende in den na­me des Waders / ende des foons / ende des Heligen Geeſts lee­rende haer onderhouden alles wat ick u geboden hebbe; en­de fiet / ick ben met u lieden alle de dagen / tot de voleyndiu­ghe der werelt.

The inſtitution of the holy ſupper of our Lord, taken out of 1. Cor. 11.23. &c. and 1. Co. 10.16, 17.

FOr I have receaved of ye Lord that which alſo I delivered unto you, that ye Lord Ieſus in40 the ſame night in which hee was betrayed, took bread: And when he had given thankes,e brakit, and ſaid, Take, eate; this is my body, which is broken for you: this doe in remembrance of me. After the ſame manner al­ſo he took the cup when hee had ſupped; and ſayd, This cup is the new teſtament in my blood; this doe yee, as oft as yee drink it, in remembrance of me. For as often as ye eat this bread, and drink this cup, yee doe ſhewe the Lords death till hee come. wherfore whoſoever ſhall eat this bread, and drink this cup of the Lord unworthily; ſhalbe guilty of the body and blood of the Lord.

But let a man examine himſelf, and ſo let him eat of that bread, and drink of that cup. For hee that eateth and drinketh un­worthily, eateth and drinketh damnation to himſelf, not difcer­ning the Lords body.

The cup of bleſſing which wee bleſſe, is it not a Communion of the blood of Chriſt? The bread which we break, is that not a Communion of the body of Chriſt? For (it is) one bread, (ſo) wee many are one body: ſeing we are all partakers of one bread.

De inſettinghe des Heylighen Avont­maels onſes Heeren­genomen uyt 1. Cor 11.23. &c. en 1. Cor. 10.16, 17.

WAnt ick hebbe van den Heere ontfangen / 'tge­ne ick oock u overge ghe­ven hebbe / dat de Heere Ieſus40 in den nacht in welcken hy verraden wiert / het broot name Ende als hy gedanckt hadde / brack hy 't / ende ſeyde / ne­met / Etet; dat is mijn lichaem dat voor u ghebroken wordt: doet dat tot mijner ghedachte­niſſe. Deſgelijcx nam hy oock den drinck beker nae het eten des Abontmaels; ende ſede / deſe drinck-beker is het Nieu­we teſtament in mijnen bloede; doet dat / ſoo dickwils als ghy dien ſal drincken / tot mijner gedachteniſſe. Want ſoo dick­wils als ghy dit broodt ſult eten / ende deſe drinck-beker ſult drincken / ſo verkondight ghy den doot des Heeren / tot dat hy komt. Soo dan wie on­weerdelick dit broot eet / ofte den drinck-beker des Heeren drinckt / die ſal ſchuldich zijn aen het lichaem ende bloedt des Heerrn.

Maer laet de menſche be­proeve hem ſelven / ende eete alſo van het broot / ende drncke van den drinck-beker. Want die onweerdelijck eet ende drinckt / die eet ende drinckt hem ſelf een oordeel / niet on­derſcheydende het lichaem des Heeren.

De drinck-beker der danck-ſegginge / dien wy feghenen / is die niet een ghemeynſchap des bloeds Chriſti? Het broot dat wy breken / is dat niet een ghemeynſchap des lichaems Chriſti? Want een broodt (is het / ſoo) zijn wy vele een lic­haem: dewijle wy alle eenes broodts deelachtigh zijn.

41

Rules of Church-diſci­pline, Matth. 18.15. &c.

MOre-over if thy brother hath treſpaſſed againſt thee, goe and tell him his fault between thee and him allone: if he heareth thee, thou haſt gained thy brother. But if hee heareth thee not, then take with thee one or two more, that in the mouth of two or three witneſſes every word may bee eſtabliſhed. And if be give them no hearing, then tell it to the church: and if he alſo give the church no hea­ring, then let him be unto thee as an heathen man, & a publican. Verely I ſay unto you, whatſo­ever yee ſhall bind on earth, ſhal­be bound in heaven: and what­ſoever ye ſhall looſe on earth, ſhal be looſed in heaven, Againe I ſay unto you, that if two of you ſhall agree on earth, aſ touching any thing, that they ſhal aſk; it ſhalbe don for them of my father which is in heaven. For where two or three are gathered togi­ther in my name, there am I in the midſt of them.

41

Regelen van Kerc­kelijcke diſciplyne. Matth. 18 15. &c.

VOorders indien uw 'Broe­der tephen u gheſondicht heeft / gaet heen ende beſ••a hemuſſghen u ende hem alleen: indien hy u hoort / ſo hebt ghy uwen brooder ghe­wonnen. Maer indien hy u niet en hoort / ſoo neemt noch een of twee met u: op dat in den mont van twee ofte dry ghe­tuyghen alle woort beſae. En­de indien hy de ſelve gheen ge­hoor en geeft / ſo feght het der gemente ende indien hy oock der gemeynte geen ghehoor en geeft / ſo z••h u als de heyden ende de tollener Voorwaer ſegge ick u al wat ghy op der aerden binden ſult / ſal in den Hemel gebonden weſen: ende al wat ghy op der aerdn ontbin­den ſult; ſal in den Hemel ont­bonden weſen. Wederom ſeg­ghe ick u / indien daer twee van u t'famen ſtemmen op der aerden / over eenighe fake die ſy fouden mo hen begheeren / dat die haer ſaeſchieden van mijnen Vader die in de Heme­len is. Want waer twee ofte dry vergadert zijn in mijnen name daer ben ick in 't midden van haer.

The 12 articles of the Catholique Chriſtian faith.

I Believe in God the Father, the Almighty maker of heaven and earth. And in Ieſus Chriſt42 his onely begotten ſon our Lord: which was conceaved of the holy Ghoſt, born of the virgin Mary; who ſuffered under Pontius Pi­late, was crucified, dead, and be­ried, deſcended into hell. The third day he aroſe again from the dead, aſcended into heaven, (and is) ſitting at the right hand of God, the father Almighty, from whence he ſhall come, to judge the quick and the dead. I believe in the holy Ghoſt. I believe an holy Chaholike Chriſtian church the Communion of Saints: forgivenes of ſins: reſurrection of the fleſh: and life everlaſting.

De 12 Artyckelen des alghemeynen Chriſ­telijcken gheloofs.

ICk gheoove in Godt den Vader / den Almachtighen Schepper des Hemels ende der aerden. Ende in Ieſum42 Chriſtum ſijnen eenich-gebore­nen Sone onſen Heere: die ontfanghen is van den Heyli­gen Gheeſt / gheboren uyt de Maghet Maria; die gheleden heeft onder Pontio Pilato / is ghekruyſt / gheſtorven / ende begraven / neder-ghedaelt tee hellen. Ten derden daghe weder op geſtaen van de doo­den / opghevaren ten Hemel / ſittende ter rechter-handt Gods / des Almachtighen Va­ders / van waer hy komen ſal / om te oordeelen de levendighe ende de dooden. Ick gheloo­ve in den Heylighen Gheeſt. Ick geloove een Heylighe al­ghemeyne Chriſtelijcke Kerc­ke: ghemeenſchap der Heyli­ghen: verghevinghe der ſon­den: opſlandinge des vleeſchs ende eeuwig leven.

The Confeſſion of faith compoſed in the Coun­cil of Nice, in the 325 year after the birth of Chriſt.

WE beleeve in one God, the father Almighty, maker of heaven and earth, and of al things viſible and inviſible: and in one Lord Ieſus Chriſt, the on­ly begotten ſon of God, begot­ten of the father before all worlds, God of God, light of light, very God of very43 God, begotten and not made, (being) of one ſubſtance with the father, by whom all things were made; who for us men, and for our ſalvation, came downe from heaven, and was incorpo­rate by the holy Ghoſt in the vir­gin Mary, and was made man, and was crucifid alſo for us un­der Pontius Pilate, who ſuffered and was buried, and the third day hee roſe againe according to the ſcriptures, and aſcended in­to heaven, and fitteth on the right hand of the father. And that hee ſhall come againe with glory to judge (both) the quick and the dead, whoſe kingdome ſhal have none end. And we be­leeve in the holy Ghoſt the Lord and giver of life, who procee­deth from the father and the ſon, who with the father and the ſon togither is worſhipped and glo­rified, who ſpake by the Pro­phets. And we beleeve one holy Catholike and Apoſtolike church; wee acknowledge one baptiſme for the remiſſion of ſins. And we look for the reſurrection of the dead, and the life of the world to come.

Belijdeniſſe des Ge­loofs, geſtelt in het Concilium van Niceen, in den jare na Chri­ſti geboor­te 325.

WY ghelooven in eenen Godt / den Almachti­ghen Vader / Scheppet des Hemels ende der aerde / ende aller dinghen ſienlijcke / ende onſienlijcke: ende in ee­nen Heere Ieſum Chriſtum / den eenich gebooren ſone Gods / gebooren uyt den Vader vooalle eeuwen / Godt uyt Godt / licht uyt licht / waerach tigh43 God uyt waerachtigh Godt / geboren ende niet ghemaeckt / van 't ſelve weſen met de Va­der / door welcke alle dinghen gemaeckt zijn; die om ons men­ſchen ende om onſe Salicheydt is nederghekomen uyt den He­mel / ende vleeſch gheworden is uyt den Heyligen Geeft inde Maget Maria / ende een Menſch is geworden / die voor ons oock gecruyciget is onder Pontius Platus. Die ghele­den heeft / ende begraven is / ende ten derden daghe opghe­ſtaen is na Scriften / ende op­ghevaren is ten Hemel / ende ſit ter dechter-handt des Va­ders. Ende dat hy ſal weder komen metheerliche dt om te oordeelen de levende ende de doode / wiens rijcke geen eyn­de en ſal hebben. Ende wy ge­loove inden Herlighen Ghreſt / den Heere ende ghever des le­vens / die van den Vader ende den Sone uytgekomen is / wie 't ſamen met den Vader ende den Sone ghedient ende ghe­heerlicht is / die gheſproken heeft door de Propheten En­de wy gheloven eene Herlighe alghemeyne ende Apoſtoliſche Kercke. Wy belijden eenen doop tot vergevinghe der ſon­den. Ende we verwachten de opſtandighe der deoden / ende het leven der toekomende eeume.

44

The form of Creed, and Confeſſion of Athana­ſius Biſhop of Alexan­dria, written in the 333 year after Chriſts birth.

Whoſoever wil be ſaved, be­fore all things it is neceſſa­ry for him, that he hold the Catholike faith: which faith whoſoever doth not keep whole and undefiled, without doubt he ſhal periſh everlaſtingly.

And the Catholike faith is this: That wee worſhip one God in Trinity, and Trinity in unity; without confounding ye perſons, or dividing the eſſence and ſub­ſtance For there is one perſon of the father, another of the ſon, and another of the holy Ghoſt: but the father the ſon, and ye holy Ghoſt have one godhead, glory equall, and Majeſtie coe­ternall. Such as the father is, ſuch is alſo the ſon, and ſuch is the holy Ghoſt. The father is un­created, the ſon is uncreated, and the holy Ghoſt is uncreated. The father is incomprehenſible, the ſon is incomprehenſible, and the holy Ghoſt is incomprehenſible.

The father is eternall, the ſon45 is eternall; and the holy Ghoſt eternall. And yet they are not three eternals, but one eternall: as alſo not three incomprehenſi­bles, not three uncreated: but one uncreated and one incom­prehenſible. So likewiſe the fa­ther is almighty, the ſon almighty & the holy Ghoſt almighty: & yet they are not three almighties, but one almighty. So alſo the father is God, the ſon God, and the holy Ghoſt God: and yet they are not three Gods, but one God. So likewiſe the father is Lord, the ſon Lord, and the holy Ghoſt Lord: and yet there are not three Lords but one Lord. For like as we be compelled by the Chri­ſtian verity, to call every perſon by himſelf God and Lord: ſo are we forbidden by the Catholique faith, to acknowledge three Gods or (three) Lords. The father is made of none, neither created, nor begotten; the ſon is of the father allone, not made, nor created, but begotten: the holy Ghoſt is of the father, and the ſon; neither made, nor created, nor begotten, but proceeding. So that there is one father, not three fathers, one ſon, not three ſons; one holy Ghoſt not three holy Ghoſts. And in this Trinity there is neither firſt nor laſt, nor greateſt nor leaſt: but the whole three perſons have equall eterni­ty,46 and are in al things coequal. So that in all things as is afore­ſaid, the vnity in Trinity, and Trinity in vnity is to be wor­ſhipped. He therfore that will be ſaved, muſt thus think of the Tri­nity.

Furthermore it is neceſſary to everlaſting ſalvation, that he alſo beleeve rightly the incarnation of our Lord Ieſus Chriſt. For the right faith is, that we beleeve & confeſſe, that our Lord Ieſus Chriſt the ſon of God, is God and man. God of the ſubſtance of the father, begotten beforeal world; and man of the ſubſtance of his mother, born in the world: per­fect God, and perfect man; having a reaſonable ſoul, & humane fleſh. Equal to the father as touching his godhead, inferiour to the fa­ther touching his manhood: who although he be God and man, yet is he not two, but one Chriſt; One, not by converſion of the godhead into fleſh, but by taking of the manhood into God; one altogither, not by confuſion of ſubſtance, but by vnity of perſon. For as the reaſonable ſoul and fleſh is one man: ſo God and man is one Chriſt, who ſuffered for our ſalvation, deſcended into hel roſe againe the third day from the dead, he aſcended into heaven, ſitteth on the right hand of God47 the father almighty: from whence hee ſhal come to judge the quick and the dead.

At whoſe coming al